आधुनिक डिजिटल युगमा मानव चेतना केवल प्राकृतिक वातावरण र पारस्परिक सम्बन्धहरूबाट मात्र निर्मित भइरहेको छैन । यसको विपरीत, आज हाम्रो सोच्ने, महसुस गर्ने र संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोणलाई डेटाद्वारा सञ्चालित र अत्यन्त सूक्ष्म अल्गोरिदम (कम्प्युटर प्रणालीको कार्यविधि) ले निरन्तर निर्देशित र नियन्त्रित गरिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालका फिड (सामग्रीको प्रवाह) देखि लिएर कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्मका प्रविधिहरू मानव मस्तिष्कलाई अल्मल्याइराख्न यसरी बुनिएका छन्, जसले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर प्रभाव पारिरहेको छ । जर्ज एङ्गेलको जैव–मनो–सामाजिक प्रारूप (जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक पक्षलाई समेट्ने स्वास्थ्य मोडेल) को कसीमा राखेर हेर्दा, यी डिजिटल अल्गोरिदमहरूले कसरी हाम्रो जीवविज्ञानलाई खल्बल्याउँछन्, मनोविज्ञानलाई पुनर्गठित गर्छन् र सामाजिक तानाबानालाई छिन्नभिन्न पार्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ ।
१. जैविक आयामः स्नायु–रसायनको दोहन र अनिद्रा
यस प्रारूपको जैविक पाटोले मानव शरीरको भौतिक र स्नायु प्रणालीसँग सरोकार राख्दछ । अल्गोरिदमहरूको मुख्य ध्येय प्रयोगकर्तालाई स्क्रिनमा टाँसिरहनु हो, जसले सिधै मस्तिष्कको पुरस्कार प्रणाली (आनन्द र सन्तुष्टि पैदा गर्ने मस्तिष्कको अंग) लाई निसाना बनाउँछ ।
सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमहरू जुवाको खालमा प्रयोग हुने अनिश्चित पुरस्कार तालिकाको सिद्धान्तमा चल्छन् । कहिले कतिबेला लाइक्स वा भाइरल सामग्री पाइन्छ भन्ने अनिश्चितताले मस्तिष्कमा डोपामिन (आनन्द महसुस गराउने स्नायु–रसायन) नामक न्यूरोट्रान्समिटर (सन्देशवाहक रसायन) को तीव्र प्रवाह गराउँछ । यो कृत्रिम उत्तेजनाको निरन्तरताले कालान्तरमा मस्तिष्कको रिसेप्टर डाउन–रेगुलेसन (रसायन ग्रहण गर्ने क्षमता घट्ने प्रक्रिया) गराउँछ, जसले गर्दा मानिसमा एन्हेडोनिया (सुख वा आनन्द महसुस गर्न नसक्ने मानसिक अवस्था), ध्यान केन्द्रित गर्ने अवधिको कमी र मानसिक डिप्रेसनको जोखिम जैविक रूपमै बढ्न जान्छ ।
यसका साथै, इन्फिनिट स्क्रोल (अनन्तसम्म स्क्रोल भइरहने प्रविधि) ले मानिसको आत्म–नियन्त्रण क्षमतालाई परास्त गरिदिन्छ । राति अबेरसम्म स्क्रिनको निलो प्रकाशमा टोलाइरहँदा मस्तिष्कमा मेलाटोनिन (निद्रा जगाउने हर्मोन) को उत्पादन रोकिन्छ । यसले हाम्रो प्राकृतिक जैविक घडीमा गम्भीर अवरोध पु¥याउँछ । यसरी बिग्रिएको निद्राले शरीरमा तनाव पैदा गर्ने हर्मोन कोर्टिसोल (तनाव हर्मोन) को मात्रा बढाउँछ, जसले जैविक रूपमै एन्जाइटी (उत्कण्ठा वा गम्भीर चिन्ता) र डिप्रेसनलाई आमन्त्रण गर्छ ।
२. मनोवैज्ञानिक आयामः संज्ञानात्मक भ्रम र आत्म–अवमूल्यन
अल्गोरिदम र मानव मस्तिष्कबीचको निरन्तर संवादले व्यक्तिको सोच्ने शैली, आत्म–सम्मान र भावनात्मक सन्तुलनलाई गहिरोसँग प्रभावित गर्छ । खोज र सिफारिस इन्जिनहरूले प्रयोगकर्ताको भूतपूर्व व्यवहार र रुचिकै आधारमा सामग्रीहरू पस्कने गर्छन् । मनोवैज्ञानिक रूपमा यसले मानिसको अल्गोरिदमप्रेरित वैचारिक घेराबन्दी (एउटै विचार मात्र दोहोरिने वातावरण) सिर्जना गर्छ, जसले संज्ञानात्मक भ्रम (गलत वा बङ्ग्याइएको सोच) लाई अझ बलियो बनाउँछ । उदाहरणका लागि, यदि कोही व्यक्ति निराशाबाट गुज्रिरहेको छ भने, अल्गोरिदमले उसलाई उस्तै नकारात्मक सामग्रीहरू बढी देखाउन थाल्छ, जसले गर्दा ऊ एउटा कहिल्यै नसकिने डूम–लुप (मानसिक अन्धकारको विनाशकारी चक्र) मा फस्न पुग्छ ।
अल्गोरिदमहरूले अरूको कृत्रिम रूपमा सजाइएको र सफल जीवनका सुन्दर तस्बिरहरूलाई बढी प्रवद्र्धन गर्छन् । यसले गर्दा प्रयोगकर्तामा अचेतन रूपमै उध्र्वगामी सामाजिक तुलना (आफूभन्दा माथिल्लो स्तरका मानिससँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति) को भावना जागृत हुन्छ । आफ्नो वास्तविक जीवन र पर्दाको त्यो काल्पनिक संसारबीचको विशाल खाडलले मानिसमा हीनताबोध, बडी डिस्मर्फिया (आफ्नो शरीरको बनावटप्रति अत्यधिक असन्तुष्टि हुने मानसिक समस्या) र पर्फेक्सनिज्म (हरेक कुरा त्रुटिहीन हुनुपर्छ भन्ने अत्यधिक चाहना) जन्माउँछ ।
वर्तमान समयमा उदाउँदै गरेका एआई च्याटबटहरूसँग मानिसहरू भावनात्मक रूपमा जोडिन थालेका छन्, जसलाई एआई एन्थ्रोपोमर्फिजम (मेसिनलाई मानव सरह ठान्ने प्रवृत्ति) भनिन्छ । मानिसको एक्लोपन मेट्न यी उपयोगी देखिए तापनि, एउटा सधैं सहमति जनाउने मेसिनसँगको प्यारासोसियल अट्याचमेन्ट (एकतर्फी काल्पनिक सामीप्यता) ले मानिसको वास्तविक, जटिल र उतारचढावपूर्ण मानवीय सम्बन्धहरू झेल्ने क्षमतालाई कमजोर बनाइदिन्छ ।
३. सामाजिक आयामः अलगाव, ध्रुवीकरण र सामाजिक विग्रह
यस प्रारूपको तेस्रो खम्बाले हाम्रो सामाजिक परिवेश र सम्बन्धहरूले मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावलाई केलाउँछ । विडम्बना के छ भने, संसारलाई जोड्न भनी बनाइएका अल्गोरिदमहरूले समाजलाई नै बढी विभाजित र एक्लो बनाइदिएका छन् ।
अल्गोरिदमहरूले आक्रोश र सामाजिक ध्रुवीकरण (समाज दुई विपरित विचारमा बाँडिने प्रक्रिया) फैलाउने सामग्रीहरूलाई बढी फैलाउँछन्, किनकि यस्ता सामग्रीमा मानिसहरू बढी अल्झिन्छन्। यसले समष्टिगत रूपमा सामाजिक सद्भाव र पारस्परिक विश्वासलाई समाप्त पार्दै लगेको छ । भौतिक रूपमा भेटघाट गर्ने चौतारी वा सामुदायिक केन्द्र जस्ता थर्ड प्लेसेस (घर र कार्यालय बाहेकका सामाजिक जमघट हुने ठाउँ) संस्कृति हराउँदै जाँदा व्यक्ति सामाजिक रूपमा एक्लो र असुरक्षित महसुस गर्न थाल्छ, जसले व्यापक रूपमा सोसियल एन्जाइटी (सामाजिक परिवेशमा बस्न डराउने मानसिक समस्या) बढाएको छ ।
अल्गोरिदमहरू सधैं निष्पक्ष हुँदैनन् । रोजगारी, बैंकिङ कर्जा वा स्वास्थ्य सेवाको छनोटमा प्रयोग हुने एआई प्रणालीहरूमा प्रायः प्रणालीगत अल्गोरिदम पूर्वाग्रह (कोडिंग वा डेटाका कारण हुने विभेद) लुकेको हुन्छ । जसका कारण सीमान्तकृत वा न्यून आर्थिक स्थिति भएका वर्गहरू प्रणालीगत रूपमै पाखा पर्छन् । यो अदृश्य सामाजिक विभेदले ती व्यक्तिहरूमा गम्भीर आर्थिक मानसिक तनाव र हीनताबोध पैदा गर्छ ।
सार : डिजिटल चेतनाको शुद्धीकरण
जैव–मनो–सामाजिक प्रारूपको कसीमा राखेर हेर्दा यो प्रष्ट हुन्छ कि अल्गोरिदमहरू केवल निर्जीव प्रविधि मात्र होइनन; यिनीहरू त मानव चेतनालाई पुनर्संरचना गर्ने शक्तिशाली माध्यम बनिसकेका छन् । यिनले हाम्रो मस्तिष्कको रसायन बदल्दै छन्, हाम्रा सोचहरूलाई भ्रमित गर्दै छन् र हाम्रा सामाजिक सहाराहरू भत्काउँदै छन् ।
यो सङ्कटबाट बच्न त्रिपक्षीय प्रयासको आवश्यकता छ । जैविक रूपमा, प्रविधिको सन्तुलित प्रयोग गर्ने र आफ्नो निद्राको समयलाई स्क्रिनको पहुँचबाट जोगाउने डिजिटल हाइजिन (प्रविधिको स्वस्थ प्रयोग गर्ने बानी) अपनाउनु आवश्यक छ । मनोवैज्ञानिक रूपमा, डिजिटल साक्षरता बढाएर अल्गोरिदमले पैदा गर्ने भ्रमहरूलाई पहिचान गर्ने र आत्म–मूल्याङ्कनलाई बलियो बनाउनुपर्छ । सामाजिक रूपमा, प्रविधि उत्पादकहरूलाई नैतिक अल्गोरिदम बनाउन दबाब दिने र सञ्जालको भर्चुअल संसारबाट बाहिर निस्केर वास्तविक, न्यानो र मानवीय सामाजिक सम्बन्धहरूमा फर्कनुपर्छ । जबसम्म हामी प्रविधिसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई विवेकपूर्ण र सचेत बनाउन सक्दैनौं, तबसम्म मानव मस्तिष्क र चेतना यसरी नै अदृश्य डिजिटल साङ्लोमा बाँधिएर अस्वस्थ भइरहनेछ ।
–मनको गोठालो
बुटवल
