“तिमी ठीक छौ?”
सायद यो संसारकै सबैभन्दा सामान्य प्रश्न हो। तर कहिलेकाहीँ यही प्रश्न कसैको जीवनमा सबैभन्दा असामान्य र महत्वपूर्ण प्रश्न बन्न सक्छ।
हामी प्रायः मानिसको मुस्कान देख्छौँ, उसको सफलता देख्छौँ, उसको सामाजिक हैसियत देख्छौँ; तर उसको मनभित्र चलिरहेको संघर्ष देख्दैनौँ। बाहिरबाट जीवन सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै कोही व्यक्ति निराशा, एक्लोपन, असफलता, आर्थिक कठिनाइ, सम्बन्धविच्छेद, अपमान, हिंसा, नशा, दीर्घरोग वा मानसिक स्वास्थ्य समस्यासँग जुधिरहेको हुन सक्छ।
त्यसैले आत्महत्या केवल “मर्न चाहने मानिसको कथा” होइन। धेरैपटक यो असह्य पीडाबाट छुटकारा खोजिरहेको मनको कथा हो।
र यही कारणले आत्महत्या रोकथाम सम्भव छ।
मौनता तोडौँ, संवाद सुरु गरौँ।
यस वर्ष, १० सेप्टेम्बर २०२६ को विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसको मूल सन्देश हो—“Changing the Narrative on Suicide”, अर्थात् आत्महत्याबारे हाम्रो कथा, सोच
आत्महत्याबारे कुरा गर्नु हुँदैन भन्ने पुरानो सामाजिक डरले हामीलाई अझै बाँधेको छ।
“यस्तो कुरा नगर।”
“आत्महत्याको कुरा गर्दा झन् सोच आउँछ।”
“मान्छे कमजोर भएर यस्तो गर्छ।”
“उसलाई त केही समस्या नै थिएन।”
यी धारणाले पीडितलाई सहयोग गर्दैनन्। बरु, उसको पीडा लुकाउन बाध्य बनाउँछन्।
आत्महत्याबारे संवेदनशील र प्रत्यक्ष संवादले आत्महत्याको विचार पैदा गर्दैन। बरु, संकटमा रहेको व्यक्तिलाई आफ्नो पीडा व्यक्त गर्ने, सुन्ने मानिस भेट्ने र सहयोगसम्म पुग्ने बाटो खोल्न सक्छ।
त्यसैले सोधौँ—
“तिमीलाई अहिले जीवन निकै गाह्रो भइरहेको छ?”
र आवश्यकता देखिए अझै स्पष्ट भएर सोधौँ—
“के तिमीलाई आफूलाई मार्ने वा जीवन अन्त्य गर्ने विचार आएको छ?”
कहिलेकाहीँ एउटा प्रश्नले एउटा जीवनलाई अर्को बिहानसम्म पुर्याउन सक्छ।
आत्मदाह : एउटा घटनाभन्दा ठूलो प्रश्न।
पछिल्लो समय काठमाडौंमा आत्मदाहपछि भएको घटनाले हामी सबैलाई गम्भीर बनाएको छ। २५ वर्षीय राइड-सेरिङ चालक को आत्मदाहपछि मृत्यु भयो। घटनापछि सरकार र परिवारबीच नौबुँदे सहमति भयो, जसमा उच्चस्तरीय स्वतन्त्र छानबिन, परिवारलाई आर्थिक सहयोग, उनकी श्रीमतीका लागि रोजगारी र छोरीको शिक्षाका लागि सहयोगजस्ता विषय समेटिएका थिए।
यस्तो घटनामा छानबिन र जवाफदेहिता आवश्यक छन्। कुनै नागरिकलाई यस्तो चरम निराशासम्म पुर्याउने परिस्थितिमा व्यक्तिगत, सामाजिक र संस्थागत तहमा के भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजिनुपर्छ।
तर यस घटनाले हामीलाई अर्को, अझ गहिरो प्रश्न पनि सोधेको छ—
मानिसले अन्तिम निर्णय लिनुअघि हामीले उसको पीडा किन देख्न सकेनौँ?
आत्मदाह वा आत्महत्या भएको क्षण मात्र संकटको सुरुवात होइन। त्यो प्रायः लामो समयदेखि जम्मा हुँदै आएको पीडा, निराशा, असहायता र विकल्प समाप्त भएको अनुभूतिको अन्तिम अभिव्यक्ति हुन सक्छ।
त्यसैले कुनै घटनापछि केवल “उसले यस्तो किन गर्यो?” भनेर प्रश्न गर्नु पर्याप्त छैन।
हामीले सोध्नुपर्छ—
“उसले त्यो अवस्थासम्म पुग्नुअघि परिवार कहाँ थियो?”
“समाज कहाँ थियो?”
“संस्था कहाँ थियो?”
“स्वास्थ्य प्रणाली कहाँ थियो?”
“हामीले संकटका संकेतहरू किन देखेनौँ?”
त्यो घटना त्यसैले एउटा व्यक्तिको कथा मात्र होइन; यो हाम्रो सामाजिक संवेदनशीलता, संस्थागत जवाफदेहिता र मानसिक स्वास्थ्य प्रणालीको परीक्षा पनि हो।
आत्महत्या केवल मानसिक रोगको कथा होइन।
आत्महत्या र मानसिक स्वास्थ्यबीच गहिरो सम्बन्ध छ। तर प्रत्येक आत्महत्यालाई केवल “मानसिक रोगको परिणाम” भनेर बुझ्नु पनि अधुरो हुन्छ।
कहिलेकाहीँ मानिस आर्थिक संकटमा हुन्छ।
कहिलेकाहीँ सम्बन्ध टुटेको हुन्छ।
कहिलेकाहीँ कानुनी वा सामाजिक समस्याले घेरिएको हुन्छ।
कहिलेकाहीँ अपमान र अन्यायको अनुभूति असह्य हुन्छ।
कहिलेकाहीँ नशाले निर्णय गर्ने क्षमता कमजोर बनाएको हुन्छ।
कहिलेकाहीँ डिप्रेसन, बाइपोलार डिसअर्डर, मानिसको व्यक्तित्व वा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याले निराशालाई अत्यधिक गहिरो बनाइदिन्छ।
धेरैपटक यी सबै कुरा एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्।
त्यसैले आत्महत्या रोकथाम पनि बहुआयामिक हुनुपर्छ।
स्वास्थ्य सेवा चाहिन्छ।
सामाजिक सुरक्षा चाहिन्छ।
न्यायमा पहुँच चाहिन्छ।
परिवारको साथ चाहिन्छ।
विद्यालय र कार्यस्थलमा सुरक्षित वातावरण चाहिन्छ।
नशा नियन्त्रण र उपचार चाहिन्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—मानिसले संकटमा सहयोग माग्न सक्ने संस्कृति चाहिन्छ।
नेपालले पनि आत्महत्या रोकथामलाई बहुक्षेत्रीय सार्वजनिक स्वास्थ्य प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाउने प्रयास गरिरहेको छ। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा प्रारम्भिक पहिचान, जोखिममा रहेका व्यक्तिको follow-up, विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी क्षमता विकास र राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइनजस्ता पहलहरू अघि बढेका छन्।
“धैर्य गर” भन्दा पहिले “म सुन्छु” भनौँ।
आत्महत्याको विचारमा रहेको मानिसलाई हामी प्रायः राम्रो नियतले सम्झाउँछौँ—
“जीवनमा सबैलाई दुःख हुन्छ।”
“यति सानो कुरामा किन यस्तो सोच्ने?”
“परिवारको बारेमा सोच।”
“बलियो बन।”
“समयले सबै ठीक गर्छ।”
तर संकटमा परेको मनलाई तत्काल दर्शन होइन, पहिले सम्बन्ध चाहिन्छ।
उसले सुन्न चाहन्छ—
“म तिम्रो कुरा सुन्छु।”
“तिमीलाई दोष दिइँदैन।”
“तिमी अहिले एक्लो छैनौ।”
“हामी मिलेर अर्को कदम खोजौँ।”
हामी उसको समस्या तुरुन्त समाधान गर्न नसकौँला।
तर उसको पीडामा केही समय सँगै बस्न सक्छौँ।
कहिलेकाहीँ आत्महत्या रोकथामको पहिलो उपचार यही हो—
कसैलाई एक्लो नछोड्नु।
चेतावनीका संकेतलाई “नाटक” नठानौँ !
“अब बाँच्न मन छैन।”
“म सबैका लागि बोझ भएँ।”
“मेरो जीवनको कुनै अर्थ छैन।”
“म गएपछि सबैलाई सजिलो हुन्छ।”
यस्ता वाक्यलाई हल्का रूपमा नलिऔँ।
व्यक्तिमा अचानक सामाजिक दूरी बढ्नु, निराशा व्यक्त गर्नु, व्यवहारमा असामान्य परिवर्तन आउनु, मृत्यु वा आत्महानीबारे कुरा गर्नु, अत्यधिक निराश वा असहाय देखिनुजस्ता संकेत देखिएमा त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
सोध्नुहोस्। सुन्नुहोस्। साथ दिनुहोस्। विशेषज्ञको सहयोगमा जोड्नुहोस्।
यदि तत्काल जोखिम छ भने व्यक्तिलाई एक्लै नछोड्नु, सम्भावित हानिकारक साधनबाट सुरक्षित राख्नु र तत्काल स्वास्थ्य सेवा वा संकट सहयोगमा जोड्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपालमा राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन ११६६ सञ्चालनमा छ। यो संकटमा रहेका व्यक्तिका लागि सहयोग खोज्ने महत्वपूर्ण प्रवेशद्वार हो।
परिवार : पहिलो सुरक्षा घेरा
मानसिक स्वास्थ्यको उपचार अस्पतालमा मात्र सुरु हुँदैन। धेरैपटक उपचारको पहिलो ढोका घर हो।
छोराछोरीसँग कुरा गरौँ।
बुढाबुढीको एक्लोपन बुझौँ।
जीवनसाथीको मौनता सुन्ने प्रयास गरौँ।
साथीको व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई बेवास्ता नगरौँ।
विशेषगरी किशोरकिशोरीसँग—
“पढाइ कस्तो छ?” मात्र होइन,
“मन कस्तो छ?”
पनि सोधौँ।
अभिभावकले बच्चाको अंक देख्छ; शिक्षकले उसको व्यवहार देख्छ; साथीले उसको मौनता देख्छ। यी सबैलाई जोडेर हेर्न सकेमा संकट धेरै अगाडि पहिचान गर्न सकिन्छ।
शिक्षक, चिकित्सक, प्रहरी र सञ्चारमाध्यम—सबैको भूमिका छ!
आत्महत्या रोकथाम मनोचिकित्सकको मात्र जिम्मेवारी होइन।
शिक्षकले विद्यार्थीको परिवर्तन देख्न सक्छन्।
चिकित्सकले संकटको संकेत पहिचान गर्न सक्छन्।
प्रहरीले संकटको अवस्थामा उद्धार गर्न सक्छ।
स्थानीय सरकारले समुदायमा सेवा विस्तार गर्न सक्छ।
सञ्चारमाध्यमले समाजको सोच बदल्न सक्छ।
विशेषतः सञ्चारमाध्यमको भूमिका अत्यन्त संवेदनशील छ। आत्महत्यालाई सनसनीपूर्ण बनाउने, घटनाको विस्तृत तरिका वा स्थान दोहोर्याउने, वा व्यक्तिको मृत्युको रोमान्टिक/वीर गाथा बनाउने शैलीले नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। यसको सट्टा कारण बुझ्ने, चेतावनी संकेतबारे जानकारी दिने, उपचार र सहयोगको बाटो देखाउने तथा आशा जगाउने पत्रकारिता आवश्यक छ। नेपालमा WHO र राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिक्षा, सूचना तथा सञ्चार केन्द्रले जिम्मेवार आत्महत्या रिपोर्टिङका लागि राष्ट्रिय दिशानिर्देशसम्बन्धी पत्रकार अभिमुखीकरणसमेत गर्दै आएका छन्।
घटनालाई होइन, जीवन बचाउने सन्देशलाई headline बनाऔँ।
सरकारको जिम्मेवारी : घटना भएपछि मात्र होइन, घटना हुनुअघि
आत्महत्या रोकथामका लागि हेल्पलाइन महत्वपूर्ण छ, तर हेल्पलाइन मात्र पर्याप्त छैन।
सरकारले आत्महत्या रोकथामलाई दीर्घकालीन राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउनुपर्छ।
त्यसका लागि—
- प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामै मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार,
- आत्महत्याको जोखिम पहिचान र व्यवस्थापनमा स्वास्थ्यकर्मीको तालिम,
- आत्महत्याको प्रयासपछि निरन्तर follow-up,
- विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्य र life skills कार्यक्रम,
- नशा तथा अन्य जोखिम कारकको उपचार,
- संकटमा रहेका परिवारका लागि सामाजिक सुरक्षा,
- अत्यधिक घातक साधनमा सुरक्षित पहुँचसम्बन्धी नीति,
- विश्वसनीय राष्ट्रिय तथ्यांक र suicide surveillance,
- जिम्मेवार सञ्चार नीति,
- र स्थानीय तहसम्म सहज मानसिक स्वास्थ्य सेवा
आवश्यक छन्।
नेपालमा राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन ११६६ स्थापना हुनु, मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवासँग जोड्ने प्रयास हुनु र राष्ट्रिय तहमा suicide prevention strategy तथा multisectoral response को आवश्यकता स्वीकार गरिनु सकारात्मक कदम हुन्।
तर अब चुनौती एउटै छ—
यी नीतिहरू कागजबाट मानिसको जीवनसम्म कसरी पुर्याउने?
आत्मदाहलाई प्रतिरोधको प्रतीक होइन, चेतावनीको रूपमा बुझौँ!
काठमाडौं को त्यो आत्मदाह घटनाले समाजलाई झकझक्याएको छ।
तर आत्मदाहलाई वीरता, बलिदान वा समस्याको प्रभावकारी समाधानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
व्यक्तिको पीडालाई सम्मान गरौँ।
घटनाको सत्य खोजौँ।
जवाफदेहिता कायम गरौँ।
परिवारलाई साथ दिऔँ।
तर आत्महानीको कार्यलाई महिमामण्डन नगरौँ।
–मनको गोठालो
