Spread the love
"सुरुमा त यसले एकाग्रता बढाउँछ र अध्यात्म जगाउँछ भन्थे साथीहरू। मलाई पनि लाग्यो— यो त प्राकृतिक बुटी हो, यसले के नै बिग्रिएला र? तर बिस्तारै यो 'बुटी' मेरो चेतनाको मालिक बन्यो। अहिले यो नपाउँदा संसारै विरक्त लाग्छ, अनि भित्रभित्रै एउटा अज्ञात डरले आत्मा पिरोल्छ।"
आधुनिक समाजमा गाँजालाई लिएर एउटा भ्रम व्याप्त छ— “यो त प्राकृतिक जडीबुटी हो, यसको लत लाग्दैन र यसले शरीरलाई हानि गर्दैन।“ तर, आधुनिक न्युरो-विज्ञान र मनोचिकित्सा शास्त्रको क्लिनिकल कसीमा यो धारणा सरासर गलत र जोखिमपूर्ण साबित भइसकेको छ। गाँजाको निरन्तर सेवनले मस्तिष्कको संरचना र कार्यप्रणालीमा गम्भीर विकार ल्याउँछ, जसलाई चिकित्सा विज्ञानको भाषामा गाँजा दुर्व्यसन विकार (Cannabis Use Disorder – CUD) भनिन्छ।
मदिरा जस्तै गाँजाको लत र यसलाई त्याग्दा देखिने मानसिक-शारीरिक सङ्कट पनि पूर्ण रूपमा जैविक-मनो-सामाजिक प्रारूप (Biopsychosocial Model) मा आधारित हुन्छ। प्रस्तुत आलेखमा हामी २६ वर्षीय युवा रमेशको कारुणिक एवम् चेतनामूलक जीवन-यात्राका माध्यमबाट गाँजाको लत र यसका वैज्ञानिक आयामहरूको पूर्ण चिरफार गर्नेछौँ।
१. लतको मूल: जैविक-मनो-सामाजिक प्रारूप (Biopsychosocial Etiology)
गाँजाको लत कुनै आकस्मिक परिघटना होइन; यो त तीनवटा आयामिक तत्वहरूको जटिल अन्तर्क्रियाको दुष्परिणाम हो:
  • जैविक कारक (Biological Factors) — रसायन र संवेदकको खेल: मानव मस्तिष्कमा प्राकृतिक रूपमै एउटा सन्तुलनकारी प्रणाली हुन्छ, जसलाई इन्डोक्यानाबिनोइड सिस्टम (Endocannabinoid System) भनिन्छ। यसले हाम्रा भावना, भोक, निद्रा र स्मरणशक्तिलाई सन्तुलित राख्छ। गाँजामा THC (Tetrahydrocannabinol) नामक तीव्र मनो-सक्रिय रसायन हुन्छ। जब कसैले गाँजा सेवन गर्छ, THC ले मस्तिष्कको CB1 संवेदक (Receptors) मा असर पुर्‍याउँदै ‘इनाम प्रणाली’ (Reward Pathway) मा डोपामिन नामक खुसी महसुस गराउने रसायनको बाढी ल्याउँछ। कालान्तरमा मस्तिष्कले आफ्नै प्राकृतिक आनन्ददायी रसायन बनाउन छाड्छ र गाँजामै पूर्ण निर्भर हुन पुग्छ। परिवारमा कसैलाई मानसिक रोग वा लत भएको आनुवंशिक इतिहास छ भने यो जोखिम अझ तीव्र हुन्छ।
  • मनोवैज्ञानिक कारक (Psychological Factors) — तनाव र पलायनता: असुरक्षाको भावना, एक्लोपन, अध्ययन वा कार्यक्षेत्रको तनाव, अनि बाल्यकालको मानसिक आघात (Trauma) भोग्न बाध्य युवाहरू सजिलै गाँजाको शरणमा पुग्छन्। सुरुमा यसले दिने क्षणिक “शान्त र आनन्दित” अनुभूतिलाई उनीहरूले आफ्नो आन्तरिक पीडा भुल्ने ढाल (Self-Medication) बनाउँछन्।
  • सामाजिक कारक (Social Factors) — भ्रम र सङ्गत: साथीभाइको दबाब (Peer Pressure), सामाजिक सञ्जाल र पप-सस्कृतिमा गाँजालाई “कूल” वा “आधुनिकता” को प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिनु, अनि “यो त प्राकृतिक हो, नोक्सान गर्दैन” भन्ने सामाजिक भ्रम नै युवाहरूलाई यो दलदलमा धकेल्ने प्रमुख सामाजिक कारक हुन्।
२. सरल विम्ब: मस्तिष्कको ‘कृत्रिम स्वर्ग’ र ‘ऊर्जाको विनाश’
यसलाई सरल रूपमा बुझौँ— हाम्रो मस्तिष्क एउटा सुन्दर र शान्त बगैँचा हो, जहाँ प्राकृतिक रूपमै थोरै-थोरै सुगन्धित फूलहरू (इन्डोक्यानाबिनोइड्स) फुल्छन् र हामीलाई सन्तुलित आनन्द दिन्छन्।
तर जब कसैले गाँजा सेवन गर्छ, उसले बाहिरबाट THC नामक कडा रासायनिक मलको वर्षा गराउँछ। यसले बगैँचामा एकैछोटि हजारौँ कृत्रिम फूलहरू त फुलाइदिन्छ, र व्यक्तिलाई लाग्छ कि ऊ कुनै ‘कृत्रिम स्वर्ग’ मा तैरिरहेको छ। तर, यो अत्यधिक रासायनिक वर्षाले बगैँचाको उर्वर माटो (मस्तिष्कका रिसेप्टर्स) लाई पूर्ण रूपमा डढाएर मरुभूमि बनाइदिन्छ।
जब नशा ओर्लिन्छ, बगैँचा उजाड भइसकेको हुन्छ। अनि व्यक्तिलाई सामान्य जीवनका कुराहरू (जस्तै: पढाइ, पेसा, परिवार, वा संगीत) मा कुनै आनन्द आउँदैन। आफ्नो बगैँचा हरियो बनाउन उसलाई पुनः त्यही कृत्रिम रसायन (गाँजा) कै वैशाखी चाहिने हुन्छ। यही चक्रव्यूह नै लत हो।
३. चार आयामिक लक्षण विज्ञान (Four Categories of Symptomatology)
गाँजाको लतले रमेशको जीवनलाई चारवटा प्रष्ट आयाममा ध्वस्त पार्यो:
  • शारीरिक लक्षण (Physical Symptoms): सुरुमा एक-दुई सर्काले दिने आनन्द पाउन पछि पुरै ‘जोइन्ट’ वा चिलिम नै चाहिने हुनु (Tolerance)। आँखा सधैँ रातो हुनु, कण्ठ र मुख सुख्खा भइरहनु, निरन्तर खोकी लाग्नु, र भोक तथा निद्राको चक्र पूर्ण रूपमा बिग्रिनु।
  • मनोवैज्ञानिक लक्षण (Psychological Symptoms): गाँजा नपाउँदा चरम छटपटी, रिस र उदासिनता हुनु। सधैँ गाँजाकै ध्यानमा डुबिरहनु (Craving & Preoccupation) र अकारण शंकालु स्वभावको विकास हुनु।
  • संज्ञानात्मक लक्षण (Cognitive Symptoms): तत्कालको स्मरणशक्ति (Short-term Memory) क्षीण हुनु। सोचेका कुरा अभिव्यक्त गर्न नसक्नु, निर्णय लिने क्षमता गुम्नु, र समयको चेत हराउनु (५ मिनेट पनि ५ घण्टाइजस्तै लाग्नु)।
  • व्यवहारात्मक लक्षण (Behavioral Symptoms): कलेज वा काममा जान छाड्नु, कोठामा एक्लै थुनिएर बस्नु, गाँजा खरिद गर्न झुट बोल्नु वा चोरी गर्नु, र पुराना असल साथीहरू छोडेर दुर्व्यसनीहरूको समूहमा मात्र घुलमिल हुनु।
४. कथा-१: भ्रमको सुरुवातदेखि मानसिक बन्दीसम्म — निर्भरताको दीर्घ क्रमिक पतन
(महिनादेखि वर्षौँको क्रमिक पतनको क्लिनिकल यात्रा)
रमेश सूचना प्रविधि (IT) का एक जेहेन्दार विद्यार्थी थिए। उनी सधैँ प्रविधिको नयाँ खोजमा रमाउँथे। तर, कलेजको अन्तिम वर्षको प्रोजेक्टको तनावका बीच उनको जीवनले एउटा भयानक मोड लियो।
  • चरण १: प्रयोग र राहतको चरण (Experimental & Facilitative Phase) २१ वर्षको उमेरमा रमेशले पहिलो पटक साथीहरूको पार्टीमा गाँजाको धुवाँ ताने। रमेशको अनुभव: पहिलो पटक गाँजा तान्दा वरपरका रङ्गहरू चम्किला देखिए, संगीत असाध्यै मधुर सुनियो, र उनी विनाकारण घण्टौँ हाँसिरहे। उनलाई लाग्यो— यसले उनको सारा तनाव पखालिदियो र सोच्ने क्षमता बढायो। सुरुमा उनी हप्ताको एक पटक मात्र तान्थे। यो उनको लागि ‘तनाव भुलाउने सजिलो हतियार’ बन्यो।
  • चरण २: बानी र निर्भरताको चरण (Habituation Phase) २३ वर्ष पुग्दा रमेश तनाव हुँदा मात्र होइन, दैनिक जीवनका सामान्य काम गर्न पनि गाँजा तान्न थाले। रमेशको अनुभव: गाँजा नतानी उनलाई कोडिङ गर्न जाँगर नआउने, फिल्म हेर्दा वा खाना खाँदा पनि मज्जा नआउने हुन थाल्यो। उनले कोठामा लुकेर एक्लै तान्न थाले। अब उनी दिनमा ३-४ पटक गाँजा तान्थे। मस्तिष्कमा ‘सहनशीलता’ (Tolerance) यति बढ्यो कि सुरुको जस्तो आनन्द आउन छाड्यो, तर नतान्दा शरीर भारी र मन अशान्त हुन थाल्यो।
  • चरण ३: अमोतिभेसनल सिन्ड्रोम (Amotivational Syndrome — कार्यउत्साहहीनताको अवस्था) २४ वर्षको उमेरमा रमेशमा गाँजाको सबैभन्दा घातक क्लिनिकल लक्षण देखियो— Amotivational Syndrome। रमेशको अनुभव: उनीभित्रको सारा ऊर्जा, महत्त्वाकांक्षा र जाँगर समाप्त भयो। कलेजको प्रोजेक्ट अधुरै रह्यो, परीक्षामा उनी असफल भए। तर, विडम्बना! उनलाई आफ्नो करियर बर्बाद भएकोमा कुनै चिन्ता वा पछुतो थिएन। उनी दिनभर ओछ्यानमा पल्टिएर सिलिङ हेर्दै बस्थे, कपाल-कपडा फोहोर हुन्थ्यो, नुहाउन अल्छी गर्थे। उनी वास्तविकताबाट भागेर आफ्नै काल्पनिक संसारमा हराउन थाले।
  • चरण ४: गाँजाजन्य मानसिक रोग (Cannabis-Induced Psychosis — अन्तिम चरण) २५ वर्षको उमेरमा रमेशको मस्तिष्कको सन्तुलन पूर्ण रूपमा टुट्यो। अत्यधिक THC को कारण उनको दिमागले वास्तविकता र भ्रमबीचको भिन्नता छुट्ट्याउन सकेन। रमेशको अनुभव: उनमा तीव्र शंकालु रोग— प्यारानोइड डिल्युजन (Paranoid Delusion) को विकास भयो। उनलाई लाग्न थाल्यो कि सबै जना उनका विरुद्ध लागेका छन्, खानामा विष मिसाइएको छ, साथीहरू र प्रहरीले उनको कोठामा क्यामेरा राखेर जासुसी गरिरहेका छन्। उनी डरले झ्यालढोका थुनेर बस्न थाले। उनले हावामा कसैले गाली गरेको आवाज सुन्न थाले (Auditory Hallucinations)। उनी एउटा सामान्य विद्यार्थीबाट पूर्ण रूपमा मानसिक बिरामीमा रूपान्तरण भइसकेका थिए।
५. कथा-२: जब धुवाँ रोकिन्छ र दिमाग सन्किन्छ — Cannabis Withdrawal Syndrome (CWS)
(गाँजा बन्द गरेपछिको तीव्र मानसिक र शारीरिक छटपटीको समयरेखा)
रमेशको यो अवस्था देखेपछि परिवारले उनलाई एउटा कोठामा राखेर गाँजाको पहुँचबाट टाढा राखिदिए। रमेशले पनि सोचे, “म यो हरियो विषलाई आजैबाट त्याग्छु।“ तर, मस्तिष्कमा लामो समयदेखि थुप्रिएको THC को मात्रा अचानक घट्दा रमेशको शरीर र मनमा विथड्रअलको यो भयानक ताण्डव सुरु भयो:
  • चरण १: तीव्र छटपटी र अनिद्रा (Acute Inquietude — २४ देखि ४८ घण्टा) गाँजा नतानेको पहिलो रात रमेश एक सेकेन्ड पनि सुत्न सकेनन्। रमेशको अवस्था: ओछ्यानमा पल्टिँदा शरीरमा कहिले आगो बलेको त कहिले हिउँ जस्तै चिसो भएको महसुस भयो। अत्यधिक चिसो पसिना आयो, हातगोडा काँप्न थाले, र पेटमा ठूलो ऐठन भएर वाकवाकी लाग्यो। दिमागमा यति धेरै विचारहरू एकैचोटि आए कि उनी छटपटिँदै कोठाभरि यताउति दगुर्न थाले।
  • चरण २: आक्रोश र भयानक सपना (Aggression & Vivid Dreams — ३ देखि ७ दिन) गाँजा रोकेको पाँचौँ दिन रमेशको व्यवहार अत्यधिक हिंस्रक बन्यो। रमेशको अवस्था: मस्तिष्कमा न्युरोट्रांसमिटरको असन्तुलनले गर्दा उनको आवेग नियन्त्रणबाहिर गयो। सामान्य कुरामा पनि उनी आमाबुबामाथि चिच्याउने, हातपात गर्न खोज्ने र सामानहरू फुटाइदिने गर्न थाले (Extreme Irritability & Anger)। थोरै निद्रा लागिहालेमा पनि उनले असाध्यै डरलाग्दा सपनाहरू देख्न थाले (Vivid/Nightmarish Dreams), जसले गर्दा उनी चिच्याउँदै ब्युँझन्थे।
  • चरण ३: चरम उदासिनता र आत्महत्याको सोच (Depression & Suicidal Ideation — २ देखि ४ हप्ता) तेस्रो हप्ता पुग्दा रमेशको आक्रोश शान्त त भयो, तर उनी गम्भीर अवसाद (डिप्रेसन) को खाडलमा खसे। रमेशको अवस्था: गाँजाले मस्तिष्कको ‘इनाम प्रणाली’ लाई ध्वस्त बनाइदिएकाले रमेशलाई संसारको कुनै पनि कुरामा आनन्द वा खुसी महसुस भएन (Anhedonia)। उनलाई लाग्यो कि उनी अब कहिल्यै निको हुन सक्दैनन्। उनी निरन्तर रुने र “यो जीवन जिउनुको के अर्थ छ र?” भन्दै आत्महत्याको सोच (Suicidal Ideation) बनाउन थाले। गाँजा पाउनका लागि उनी जे पनि गर्न तयार हुने गरी तीव्र मानसिक तृष्णा (Craving) ले उनलाई गाँजिरह्यो। अन्ततः परिवारले उनलाई मनोचिकित्सककहाँ पुर्‍याउनै पर्यो।
६. वैज्ञानिक व्यवस्थापन: जैविक-मनो-सामाजिक उपचार पद्धति (Biopsychosocial Management)
कडा गाँजाको लत र त्यसबाट उत्पन्न मानसिक विकार (Psychosis) को उपचार केवल थुनेर वा सजाय दिएर सम्भव थिएन। रमेशलाई निको पार्न चिकित्सकहरूले एकीकृत पद्धति अपनाए:
  • क) जैविक हस्तक्षेप (Biological Interventions)
    • डिटोक्स र साइकोसिस व्यवस्थापन: रमेशमा देखिएको भ्रम, शंका गर्ने रोग (Psychosis), र हिंस्रक व्यवहारलाई शान्त पार्न मनोचिकित्सकहरूले निश्चित अवधिका लागि सुरक्षित एन्टी–साइकोटिक्स (Anti-psychotics) र तीव्र छटपटी एवम् अनिद्रा कम गर्न एन्जियोलाइटिक्स (Anxiolytics) औषधिहरू प्रयोग गरे।
    • मस्तिष्कको सन्तुलन: बिग्रेको न्युरोट्रांसमिटरको सन्तुलन मिलाउन र उदासिनता कम गर्न एन्टी–डिप्रेसन्ट औषधिहरूको सहयोग लिइयो।
  • ख) मनोवैज्ञानिक हस्तक्षेप (Psychological Interventions)
    • कग्निटिभ बिहेभियर थेरापी (CBT): रमेशलाई गाँजा तान्न उक्साउने आन्तरिक ट्रिगरहरू (जस्तै: एक्लोपन, तनाव) पहिचान गर्न सिकाइयो। तनाव आउँदा गाँजाको धुवाँ तान्नुको सट्टा संगीत सुन्ने, ध्यान गर्ने वा दौडिने जस्ता स्वस्थ बानीहरू (Healthy Coping Mechanisms) विकास गराइयो।
    • अभिप्रेरणा अभिवृद्धि थेरापी (Motivational Enhancement Therapy – MET): रमेशभित्र हराइसकेको करियरको ऊर्जा र इन्जिनियर बन्ने सपनालाई पुनः जगाउन यो थेरापीले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
  • ग) सामाजिक हस्तक्षेप (Social Interventions)
    • सङ्गत र वातावरण परिमार्जन: रमेशलाई गाँजा आपूर्ति गर्ने साथीहरूको समूहबाट पूर्ण रूपमा टाढा राखियो। कलेज र परिवारमा उनलाई शंकाको नजरले हेर्नुको सट्टा विश्वास र जिम्मेवारीको वातावरण दिइयो।
    • जीवनशैली परिमार्जन (Lifestyle Modification): रमेशलाई नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार र नयाँ रचनात्मक कार्यहरूमा व्यस्त गराइयो, जसले उनको मस्तिष्कको प्राकृतिक डोपामिन प्रणालीलाई बिस्तारै पुनर्जीवित गर्‍यो।
जनचेतना सन्देश: प्राकृतिक बुटीको भ्रमबाट ब्युँझौँ!
रमेशको यो कथा आजका हजारौँ युवाहरूको साझा यथार्थ हो। गाँजालाई “प्राकृतिक”, “गैर-लतयुक्त” वा “अध्यात्मको साधन” भनेर सामाजिक सञ्जाल र गल्लीहरूमा दिइने तर्कहरू वैज्ञानिक रूपमा सरासर असत्य हुन्।
गाँजाले कलेजो वा फोक्सो तत्कालै नडढाउला, तर यसले मानिसको मस्तिष्क, चेतना, सोच्ने क्षमता, भावना र महत्त्वाकांक्षालाई डढाएर खरानी बनाउँछ। यसले युवाहरूको संकल्प मारिदिन्छ, डिप्रेसन तथा स्थायी रूपमै रहने स्किजोफ्रेनिया जस्ता कडा मानसिक रोगको दलदलमा धकेल्छ।
लत कुनै रहर होइन, यो एउटा कडा मानसिक रोग हो। गाँजा छोड्दा देखिने छटपटी, रिस र उदासिनतालाई इच्छाशक्तिको कमी नभनी स्वास्थ्य सङ्कटका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
युवा पुस्तालाई गाँजाको हरियो जालोबाट बचाउन समाजले भ्रमहरू चिर्नुपर्छ र लत लागेकाहरूलाई घृणा होइन, मनोचिकित्सककहाँ पुर्‍याएर वैज्ञानिक उपचार गराउनुपर्छ।
धुवाँमा उडेको जीवन कहिल्यै फर्कँदैन; बेलैमा सचेत बनौँ, आफ्नो अमूल्य मस्तिष्कलाई जोगाऔँ!
‘ईख नभएको मानिस र विष नभएको सर्प’ को के काम!

 

– मनको गोठालो
   बुटवल

सम्बन्धित लेखलेखक बढी

एक उत्तर छोड्न

कृपया आफ्नो टिप्पणी प्रविष्ट गर्नुहोस्!
कृपया आफ्नो नाम यहाँ प्रविष्ट गर्नुहोस्