जीवनका अनुभवलाई सुनुवाइ : वास्तविक आवाज, वास्तविक परिवर्तन

कल्पना गरौँ, एक जना नेपाली युवक मानसिक स्वास्थ्य सेवाबाट घर फर्किएको छ। केही वर्षअघि उसलाई आफ्नै मनभित्र के भइरहेको छ भन्ने बुझ्न कठिन थियो। निद्रा हराएको थियो, मानिसहरूसँग बोल्न मन लाग्दैनथ्यो र भविष्य अँध्यारो देखिन्थ्यो। परिवारले उसको अवस्था बुझ्न सकेन, छिमेकीले अनेक अनुमान लगाए। कसैले धामीझाँक्रीको सल्लाह दियो, कसैले ‘मन बलियो बनाऊ’ भन्यो। अन्ततः ऊ उपचारमा पुग्यो। औषधि, परामर्श र समयको सहायताले ऊ बिस्तारै जीवनमा फर्कियो।

आज ऊ धेरै हदसम्म ठीक छ। तर एउटा कुरा अझै ठीक भएको छैन। उसको जीवनबारे निर्णय गर्नेहरू अझै उसको वरिपरि छन्, ऊसँग होइन।

यहीँबाट विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस २०२६ को मूल सन्देश सुरु हुन्छ—Lived Experiences Heard: Real Voices, Real Change अर्थात्, जीवनका अनुभवलाई सुनुवाइ : वास्तविक आवाज, वास्तविक परिवर्तन। विश्व स्वास्थ्य संगठनले यस वर्षको अभियानमार्फत मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भोगेका व्यक्तिको अनुभवलाई ज्ञानको महत्त्वपूर्ण स्रोतका रूपमा स्वीकार गर्दै उनीहरूको आवाजले नीति, सेवा र निर्णयलाई प्रभावित गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिएको छ। यसको उद्देश्य अनुभव सुनाउने अवसर दिनुमा मात्र सीमित छैन; अनुभवका आधारमा प्रणाली बदल्नु हो।

कुनै व्यक्तिलाई कार्यक्रममा बोलाएर उसको पीडाको कथा सुन्नु, भावुक हुनु, ताली बजाउनु र सम्मानपत्र दिएर बिदा गर्नु वास्तविक सुनुवाइ होइन। वास्तविक सुनुवाइ तब हुन्छ, जब उसको अनुभवले उपचार पद्धति, अस्पतालको व्यवहार, पुनःस्थापनाको व्यवस्था र सरकारी नीतिमा परिवर्तन ल्याउँछ। कथा सुन्ने मात्र होइन, कथाबाट प्रणाली बदल्ने समय आएको छ।

अनुभव पनि ज्ञान हो

मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा विशेषज्ञहरूको ज्ञान आवश्यक छ। मनोचिकित्सकसँग चिकित्सकीय ज्ञान हुन्छ, मनोवैज्ञानिकसँग मनोवैज्ञानिक ज्ञान, अनुसन्धानकर्तासँग तथ्यांक र नीतिनिर्मातासँग प्रणाली परिवर्तन गर्ने अधिकार। तर मानसिक पीडा भोगेको व्यक्तिसँग अर्को प्रकारको ज्ञान हुन्छ—जीवनले सिकाएको ज्ञान।

डिप्रेसन भोगेको व्यक्तिलाई निराशाको परिभाषा मात्र थाहा हुँदैन; बिहान आँखा खुल्दा दिनभरि बाँच्नुपर्ने विचार नै भारी हुनु कस्तो हुन्छ भन्ने पनि थाहा हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्य सेवामा लामो समय बिताएको व्यक्तिलाई उपचारको प्रभावसँगै अस्पतालको वातावरण, स्वास्थ्यकर्मीको व्यवहार र समाजमा फर्किएपछिका कठिनाइ पनि थाहा हुन्छ। उपचारपछि काम खोजेको व्यक्तिले रोगका लक्षण कम हुनु र समाजमा सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्नुबीचको दूरी अनुभव गरेको हुन्छ।

यी अनुभव कुनै पाठ्यपुस्तकको विकल्प होइनन्, तर पाठ्यपुस्तकले नसमेटेका पक्ष बुझ्ने महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। अनुसन्धानले समस्याको व्यापकता देखाउँछ; अनुभवले समस्या मानिसको दैनिक जीवनमा कसरी प्रकट हुन्छ भन्ने बुझाउँछ। तथ्यांकले कति जनाले सेवा पाए भन्ने बताउँछ; सेवाग्राहीको आवाजले त्यो सेवा कस्तो थियो भन्ने बताउँछ।

मानिसले कि पढेर सिक्छ, कि परेर। मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा यो भनाइको गहिरो अर्थ छ। विशेषज्ञले अध्ययन र तालिमबाट सिक्छन्, सेवाग्राहीले आफ्नै जीवनमा भोगेर सिक्छन्। तर एउटा जिम्मेवार प्रणालीले हरेक गल्ती आफैँ गरेर मात्र सिक्नुपर्दैन। अरूले भोगेको कठिनाइबाट सिकेर त्यसलाई दोहोरिन नदिनु पनि ज्ञानको उच्चतम उपयोग हो।

दुर्भाग्यवश, हामी कहिलेकाहीँ जीवनका अनुभवलाई भावुक प्रस्तुति बनाइदिन्छौँ। मञ्चमा कसैले आफ्नो पीडा सुनाउँछ, सभाकक्ष मौन हुन्छ, आँखाहरू रसाउँछन् र ताली बज्छ। कार्यक्रम सकिन्छ, फोटो सामाजिक सञ्जालमा पुग्छ। तर त्यसपछि एउटा प्रश्न अनुत्तरित रहन्छ—उसले बोलेको कुराबाट के बदलियो?

सुन्नु र निर्णयमा सहभागी गराउनु एउटै होइन

हामी अरूको दुःख सुन्न सक्छौँ, सहानुभूति प्रकट गर्न सक्छौँ र ‘कति दुःख पाएछन्’ भनेर घर फर्कन सक्छौँ। तर मानसिक स्वास्थ्यमा अब सहानुभूतिभन्दा अगाडि बढ्नुपर्ने समय आएको छ।

यदि कुनै सेवाग्राहीले अस्पतालमा आफ्नो कुरा नसुनी उपचारसम्बन्धी निर्णय गरिएको बताउँछ भने सेवा प्रणालीले त्यसबाट के सिक्यो? यदि उपचारपछि रोजगारी पाउन कठिन भएको अनुभव सुनाउँछ भने पुनःस्थापनाको कार्यक्रम कहाँ छ? यदि उसले रोगभन्दा समाजको व्यवहारले बढी पीडा दिएको बताउँछ भने कलंक र भेदभाव घटाउने हाम्रो प्रयास कहाँ पुगेको छ?

यदि व्यक्तिले आफ्नो उपचारबारे निर्णय गर्ने अवसर नपाएको बताउँछ भने व्यक्ति–केन्द्रित उपचारको हाम्रो प्रतिबद्धता कति वास्तविक छ?

अर्थपूर्ण सहभागिता भनेको माइक्रोफोन दिनु मात्र होइन; निर्णयको टेबलमा स्थान दिनु हो। नीतिको मस्यौदा तयार भएपछि सुझाव माग्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। नीति बनाउने प्रारम्भिक चरणदेखि सेवा डिजाइन, कार्यान्वयन र मूल्यांकनसम्म अनुभव भएका व्यक्तिलाई साझेदार बनाउनुपर्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि यस वर्षको अभियानमा अनुभव भएका व्यक्तिलाई आफ्नो कथा सुनाउन बोलाउने तर निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर राख्ने अभ्यास बदल्नुपर्ने स्पष्ट सन्देश दिएको छ। उनीहरूको ज्ञानलाई परामर्शको औपचारिकता होइन, निर्णयको आधार बनाउनुपर्छ।

नेपालको मानसिक स्वास्थ्य : नीति र जीवनबीचको दूरी

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतना र सार्वजनिक बहस विस्तार हुँदै गएको छ। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवासँग मानसिक स्वास्थ्यलाई जोड्ने, स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिने, आत्महत्या रोकथामलाई प्राथमिकता दिने र समुदायसम्म सेवा पुर्‍याउने विषयमा काम भइरहेका छन्। राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य रणनीति २०२६–२०३० निर्माणको प्रक्रिया पनि दीर्घकालीन सुधारका लागि महत्त्वपूर्ण अवसर हो। यस प्रक्रियाको सुरुआतबारे विश्व स्वास्थ्य संगठन नेपालले सन् २०२६ अप्रिलमा परामर्श कार्यशाला सम्पन्न भएको जानकारी दिएको थियो।

तर नीति निर्माणको एउटा आधारभूत प्रश्न अझै महत्त्वपूर्ण छ—सेवा प्रयोग गर्ने मानिसको आवाज त्यस प्रक्रियामा कति प्रभावकारी रूपमा समेटिएको छ?

हामीले उपचार पाएका मानिसको संख्या गन्नुपर्छ, तर त्यतिमा रोकिनु हुँदैन। कति मानिसले उपचार पाए? कति जनाले उपचार निरन्तरता दिन सकेनन्, र किन? उपचारपछि कति विद्यार्थी विद्यालय फर्किए? कति मानिस रोजगारीमा पुनःस्थापित भए? कति परिवारमा सम्मानपूर्वक फर्किए? कति मानिस अझै भेदभाव र सामाजिक बहिष्कारमा छन्? कति जनाले आफ्नो उपचारसम्बन्धी निर्णयमा वास्तविक सहभागिता पाए?

यी प्रश्न तथ्यांकका विरोधी होइनन्; तथ्यांकलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रश्न हुन्। कुनै कार्यक्रमले हजारौँ मानिससम्म सेवा पुर्‍याएको हुन सक्छ, तर सेवाग्राहीले अपमान अनुभव गरे, औषधि नियमित पाएनन् वा उपचारपछि सामाजिक सहयोग प्राप्त गरेनन् भने त्यसको सफलता अपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रतिवेदनमा सेवाको पहुँचसँगै गुणस्तर, उपचारको निरन्तरता, सेवाग्राहीको अनुभव, गुनासो र त्यसका आधारमा गरिएका सुधार पनि समेटिनुपर्छ। अनुभवबाट आएको सुझावमाथि के निर्णय भयो भन्ने कुरा सार्वजनिक हुनुपर्छ। मानिसको आवाज अभिलेखमा राखेर मात्र हुँदैन; त्यसको प्रभाव देखिनुपर्छ।

रोगभन्दा ठूलो हुन्छ मानिस

मानसिक स्वास्थ्य सेवामा कहिलेकाहीँ व्यक्तिलाई उसको निदानभित्र सीमित गरिदिने जोखिम हुन्छ—‘डिप्रेसनको बिरामी’, ‘स्किजोफ्रेनियाको केस’ वा ‘बाइपोलारको बिरामी’। निदान चिकित्सकीय दृष्टिले आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यो व्यक्तिको सम्पूर्ण परिचय होइन।

ऊ कसैको छोरा वा छोरी हो, विद्यार्थी हो, शिक्षक, किसान, चिकित्सक, कलाकार वा श्रमिक हो। ऊ प्रेम गर्न सक्छ, सपना देख्न सक्छ, गल्ती गर्न सक्छ, सिक्न सक्छ र फेरि उठ्न सक्छ। मानसिक रोग उसको जीवनको एउटा अध्याय हो, सम्पूर्ण पुस्तक होइन।

त्यसैले उपचारको लक्ष्य केवल लक्षण घटाउनुमा सीमित हुनु हुँदैन। मानिसलाई उसको जीवनमा फर्काउनु पनि उपचारकै हिस्सा हो। औषधिले निद्रा फर्काउन सक्छ, परामर्शले आत्मबोध बढाउन सक्छ, परिवारले सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्न सक्छ र रोजगारीले आत्मसम्मान फर्काउन सक्छ। समुदायले अपनत्व दिन सक्छ, अवसरले भविष्यप्रति आशा जगाउन सक्छ।

व्यक्तिको अनुभवलाई सुधारको स्रोतका रूपमा लिनुको अर्थ उसलाई सधैँ पीडितको भूमिकामा राख्नु पनि होइन। अनुभव भएका मानिस आफ्नै जीवनका जानकार, सेवाका मूल्यांकनकर्ता, सहकर्मी सहयोगी र नीति निर्माणका साझेदार बन्न सक्छन्। उनीहरूको पहिचान रोगले मात्र निर्धारण गर्दैन; उनीहरूसँग क्षमता, विचार र नेतृत्व पनि हुन्छ।

परिवार : सहारा पनि, कहिलेकाहीँ अवरोध पनि

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यको कुरा गर्दा परिवारलाई अलग राख्न सकिँदैन। परिवारले उपचारका लागि अस्पताल पुर्‍याउँछ, औषधि किन्छ, संकटमा साथ दिन्छ र लामो समय हेरचाह गर्छ। तर प्रेम र चिन्ता कहिलेकाहीँ नियन्त्रणमा पनि बदलिन सक्छ।

‘तिमीलाई थाहा छैन, हामीलाई थाहा छ’, ‘तिमीले अहिले कुनै निर्णय गर्न पाउँदैनौ’ वा ‘समाजले के भन्ला?’ जस्ता वाक्यहरू सदाशयताबाट आएका हुन सक्छन्। तर यिनले व्यक्तिको आवाज दबाउन पनि सक्छन्।

परिवारको सहभागिता आवश्यक छ, तर व्यक्तिको अस्तित्व परिवारभित्र विलीन हुनु हुँदैन। उपचारसम्बन्धी निर्णयमा उसको इच्छा, क्षमता, सहमति र अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्छ। परिवारले सहयोग गर्ने र व्यक्तिले आफ्नो जीवनबारे निर्णय गर्न पाउने अवस्थाबीच सन्तुलन आवश्यक छ।

परिवारले पनि अरू परिवारको अनुभवबाट सिक्न सक्छ। कठिनाइ, असहायता, उपचारका चुनौती र उपयोगी सहयोगबारे सुरक्षित रूपमा अनुभव आदानप्रदान गर्न सकेमा एउटा परिवारको सिकाइ अर्को परिवारका लागि सहारा बन्न सक्छ।

अस्पतालबाट घर फर्किनु मात्र पुनःस्थापना होइन

मानसिक स्वास्थ्यको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष समुदायमा आधारित सेवा हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनले सन् २०२६ को अभियानमा दीर्घकालीन संस्थागत सेवाबाट अधिकारमा आधारित, व्यक्ति–केन्द्रित र समुदायमा आधारित सेवातर्फको संक्रमणलाई पनि विशेष प्राथमिकता दिएको छ।

तर अस्पतालबाट घर पठाउँदैमा समुदायमा आधारित सेवा निर्माण हुँदैन। यदि गाउँमा आवश्यक औषधि छैन, स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम छैन, परामर्श र पुनःस्थापनाको व्यवस्था छैन, परिवारलाई सहयोग छैन र रोजगारीका अवसरमा भेदभाव छ भने अस्पतालबाट फर्किएको व्यक्ति वास्तवमा कहाँ फर्कियो—घरमा कि अर्को अदृश्य संस्थामा?

समुदायमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य सेवाको अर्थ अस्पतालको ढोका बन्द गर्नु होइन। यसको अर्थ मानिसलाई आफ्नो समुदायमा सम्मानपूर्वक बाँच्न आवश्यक उपचार, आवास, शिक्षा, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा र सम्बन्धको व्यवस्था गर्नु हो।

नेपालमा यसको जिम्मेवारी स्वास्थ्य संस्थामा मात्र सीमित हुन सक्दैन। स्थानीय सरकार, विद्यालय, कार्यस्थल, परिवार र समुदाय सबैको भूमिका हुन्छ। उपचारपछि व्यक्तिलाई काममा फर्कन सहयोग गर्नु, पढाइ निरन्तरता दिन वातावरण बनाउनु र भेदभावबाट जोगाउनु पनि मानसिक स्वास्थ्य सुधारकै हिस्सा हुन्।

‘हाम्रोबारे, हामीबिना होइन’

मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली सिद्धान्त छ—Nothing about us without us अर्थात्, हाम्रोबारे हुने निर्णय हामीबिना होइन।

यसको अर्थ मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी नीति बनाउँदा अनुभव भएका व्यक्तिको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो। सेवा डिजाइन गर्दा उनीहरूको सुझाव लिनु, अनुसन्धानका प्रश्न निर्माणमा उनीहरूलाई सहभागी गराउनु, अस्पतालको मूल्यांकनमा उनीहरूको अनुभवलाई प्रमाणका रूपमा स्वीकार गर्नु र सहकर्मी सहयोग (peer support) लाई मानसिक स्वास्थ्य प्रणालीको महत्त्वपूर्ण हिस्साका रूपमा विकास गर्नु हो।

सेवा कागजमा राम्रो देखिन सक्छ, तर प्रयोग गर्ने मानिसका लागि असहज हुन सक्छ। नीति तथ्यांकमा सफल देखिन सक्छ, तर व्यक्तिको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नल्याउन सक्छ। प्रणालीलाई माथिबाट हेर्दा एउटा चित्र देखिन्छ; त्यसलाई भित्रबाट भोग्दा अर्को। दुवै चित्र नहेरी पूर्ण तस्वीर बन्दैन।

यसमा स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ। चिकित्सकले रोगबारे ज्ञान राख्छन्, तर बिरामीसँग आफ्नै जीवनबारे ज्ञान हुन्छ। उपचारको लक्ष्य तय गर्दा, औषधिको प्रभाव बुझ्दा र पुनःस्थापनाको योजना बनाउँदा दुवै ज्ञानबीच संवाद आवश्यक छ।

‘तपाईंलाई के भएको छ?’ भनेर सोध्नु जति आवश्यक छ, ‘तपाईंलाई के भइरहेको छ?’ भनेर सुन्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। चिकित्सकीय ज्ञान र जीवनको अनुभवबीच सहकार्य हुँदा उपचार अझ व्यक्ति–केन्द्रित र प्रभावकारी बन्न सक्छ।

सुन्नु चिकित्सकीय सीप मात्र होइन; नैतिक जिम्मेवारी पनि हो।

अब ताली होइन, परिवर्तन चाहिन्छ

विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसमा हामी फेरि भाषण गर्नेछौँ। कलंक अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नेछौँ, पोस्टर प्रकाशित गर्नेछौँ र ‘तपाईं एक्लो हुनुहुन्न’ भन्ने सन्देश फैलाउनेछौँ। यी काम आवश्यक छन्, तर यतिले मात्र पुग्दैन।

यदि मानिसले उपचारका लागि महिनौँ कुर्नुपर्‍यो भने? औषधि किन्न नसकेर उपचार रोक्नुपर्‍यो भने? उपचारपछि मानसिक स्वास्थ्यको इतिहासका कारण रोजगारीबाट वञ्चित हुनुपर्‍यो भने? परिवार र समाजमा उसलाई सधैँ रोगकै परिचयले चिनियो भने?

त्यस्तो अवस्थामा हाम्रा सुन्दर नाराको अर्थ के रहन्छ?

मानसिक स्वास्थ्यको वास्तविक परिवर्तन पोस्टरमा होइन, मानिसको दैनिक जीवनमा देखिनुपर्छ। सरकारी बजेटमा, अस्पतालको व्यवहारमा, उपचारको पहुँचमा, विद्यालयको वातावरणमा, कार्यस्थलको नीतिमा र समाजको भाषामा देखिनुपर्छ।

अब सरकार र स्वास्थ्य संस्थाले सेवाग्राहीको अनुभव सुन्ने औपचारिक व्यवस्था बनाउनुपर्छ। गुनासो र सुझावमाथि के कारबाही भयो भन्ने जानकारी दिनुपर्छ। परिवारले व्यक्तिको कुरा सुन्ने र निर्णयमा सहभागी गराउने अभ्यास गर्नुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीले उपचारको प्रभाव लक्षणमा मात्र होइन, जीवनमा पनि मूल्यांकन गर्नुपर्छ। समुदायले भेदभाव घटाउने र उपचारपछि पुनःस्थापनामा सहयोग गर्ने जिम्मेवारी लिनुपर्छ।

अनुभव भएका व्यक्तिलाई केवल कार्यक्रममा बोलाउने होइन, योजना बनाउने, कार्यान्वयन गर्ने र परिणाम मूल्यांकन गर्ने प्रक्रियामा साझेदार बनाउनुपर्छ। उनीहरूको समय, श्रम र ज्ञानको सम्मान पनि गरिनुपर्छ।

र अन्त्यमा—हाम्रो प्रिय नेपाली तरिका

सायद मानसिक स्वास्थ्य सुधारको नेपाली नमुना बनाउन अब धेरै गाह्रो छैन।

पहिले एउटा समिति बनाऔँ। पाँच जना विशेषज्ञ राखौँ, दुई जना पदाधिकारी थपौँ र एउटा ठूलो ब्यानर छपाऔँ। कार्यक्रम उद्घाटन गरौँ। मञ्चमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या भोगेको व्यक्तिलाई बोलाऔँ र भनौँ, ‘तपाईंको अनुभव अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।’

उसले एक घण्टा आफ्नो पीडा सुनाओस्। हामी गम्भीर भएर टाउको हल्लाऔँ, अन्त्यमा ताली बजाऔँ, सम्मानपत्र दिऔँ र सामूहिक तस्बिर खिचौँ। सामाजिक सञ्जालमा लेखौँ—Mental Health Matters.

त्यसपछि समिति बैठक बसोस्। निष्कर्ष निकालियोस्—‘यस विषयमा थप अध्ययन आवश्यक छ।’ अनि अर्को समिति गठन गरियोस्।

अर्को वर्ष फेरि त्यही व्यक्तिलाई बोलाऔँ। उसले फेरि आफ्नो कथा सुनाओस्। हामी फेरि ताली बजाऔँ।

तर यसपटक उसले सोध्न सक्छ, ‘मेरो कथा सुनेर तपाईंहरूले के बदल्नुभयो?’

अनि अर्को प्रश्न पनि—‘मैले परेर सिकेको कुरा तपाईंहरूले सुनेर पनि किन सिक्नुभएन?’

सायद यही प्रश्नले हाम्रो औपचारिक सहानुभूतिको आवरण च्यात्नेछ। किनकि मानिसको पीडालाई सुन्ने सामग्री बनाउनु सजिलो छ; त्यसबाट संस्थागत जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु कठिन। अनुभवलाई सम्मान गर्नु भनेको त्यसले उठाएका असहज प्रश्नको सामना गर्नु पनि हो।

निष्कर्ष : आवाजबाट निर्णय, निर्णयबाट परिवर्तन

विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस २०२६ मा हामी केवल ‘हामीले तपाईंको कुरा सुन्यौँ’ नभनौँ। बरु भनौँ—‘हामीले तपाईंको कुरा सुन्यौँ। अब तपाईंसँगै बसेर के बदल्नुपर्छ, त्यो पनि तय गरौँ।’

जीवनका अनुभवलाई सुनुवाइ गर्नु भनेको पीडालाई भावुक कथामा सीमित नगरी ज्ञानका रूपमा स्वीकार गर्नु हो। वास्तविक आवाजलाई स्थान दिनु भनेको निर्णय प्रक्रियामा बराबरीको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो। वास्तविक परिवर्तन भनेको सुनेको अनुभवलाई नीति, सेवा र व्यवहारमा उतार्नु हो।

मानिसले कि पढेर सिक्छ, कि परेर। हामीले पढेर सिकेका कुरा नीति र सेवामा उतारौँ। मानिसहरूले परेर सिकेका कुरा सम्मानपूर्वक सुनौँ। अनि उनीहरूले भोगेको पीडा फेरि दोहोरिन नदिने गरी प्रणाली बदलौँ।

किनकि आवाज सुन्नु सहानुभूति हो, आवाजलाई निर्णयमा बदल्नु न्याय हो, र आवाजबाट प्रणाली बदल्नु वास्तविक मानसिक स्वास्थ्य सुधार हो।

यस वर्षको विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसको सन्देश यही हो—जीवनका अनुभवलाई सुनुवाइ : वास्तविक आवाज, वास्तविक परिवर्तन।

मनको गोठालो, बुटवल