लागूपदार्थ भन्नाले मानिसको मस्तिष्क, सोच, व्यवहार तथा शारीरिक अवस्थालाई असर गर्ने त्यस्ता पदार्थहरूलाई बुझिन्छ, जसको प्रयोगले नशा, लत वा निर्भरता पैदा गर्छ। चिकित्सकको सल्लाहबिना वा कानुनविपरीत प्रयोग गरिने गाँजा, चरेस, अफिम, हेरोइन, कोकिन, ब्राउन सुगर तथा विभिन्न प्रकारका नशालु औषधि र पदार्थहरू यसअन्तर्गत पर्दछन्।
वर्तमान समयमा लागूपदार्थ दुव्र्यसन नेपाललगायत विश्वकै गम्भीर सामाजिक, स्वास्थ्य र आर्थिक समस्याका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी किशोर र युवाहरू यसको चपेटामा परिरहेका छन्। यसले व्यक्तिको स्वास्थ्य र भविष्य मात्र होइन, परिवारको सुख, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रको विकास प्रक्रियालाई समेत गम्भीर असर पु¥याइरहेको छ।
मानिसहरू लागूपदार्थ दुव्र्यसनमा कसरी फस्छन् ?
लागूपदार्थको लत एकैपटक बस्दैन। सामान्य जिज्ञासा, रमाइलोका लागि गरिएको प्रयोग वा साथीभाइको दबाबबाट सुरु भएको प्रयोग बिस्तारै बानीमा र अन्ततः दुव्र्यसनमा परिणत हुन्छ। मानिसहरू प्रायः निम्न कारणले यसको चपेटामा पर्छन्–
- साथीभाइको गलत संगत र दबाब
नयाँ अनुभव गर्ने जिज्ञासा
पारिवारिक तनाव, कलह वा उपेक्षा
बेरोजगारी, निराशा र मानसिक तनाव
सामाजिक सञ्जाल तथा चलचित्रको नकारात्मक प्रभाव
आत्मविश्वासको कमी तथा भावनात्मक कमजोरी
उचित अभिभावकीय निगरानीको अभाव
लागूपदार्थको दुव्र्यसनबाट निस्कन किन गाह्रो हुन्छ ?
लागूपदार्थले मानिसको मस्तिष्कमा प्रत्यक्ष असर गरी त्यसप्रति निर्भरता पैदा गर्छ। नियमित प्रयोगपछि शरीर र मस्तिष्कले त्यही पदार्थको माग गर्न थाल्छ। प्रयोग बन्द गर्दा छटपटी, बेचैनी, निद्रा नलाग्ने, अत्यधिक तनाव, शरीर दुख्ने, डर, चिन्ता र डिप्रेसनजस्ता समस्या देखिन्छन्। यही कारणले धेरै व्यक्तिले चाहेर पनि दुव्र्यसन छोड्न सक्दैनन्।
त्यसैले लागूपदार्थको लतलाई केवल खराब बानी वा नैतिक कमजोरीका रूपमा नभई उपचार र पुनस्र्थापना आवश्यक पर्ने स्वास्थ्य समस्याका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
लागूपदार्थ दुव्र्यसनमा फसेका व्यक्तिका गतिविधिहरू
दुव्र्यसनमा फसेका व्यक्तिहरूमा प्रायः निम्न व्यवहार देखिन्छ–
- परिवार र समाजबाट टाढा बस्न खोज्ने
पढाइ वा कामप्रति रुचि कम हुनु
झुट बोल्ने, चोरी गर्ने वा अनावश्यक खर्च गर्ने
रिसाउने, झर्किने र असामाजिक व्यवहार देखाउने
स्वास्थ्यमा गिरावट आउनु, तौल घट्नु र अनुहार मलिन देखिनु
अपराध, हिंसा तथा दुर्घटनामा संलग्न हुने सम्भावना बढ्नु
यस्ता गतिविधिहरूले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार र समाजलाई समेत गम्भीर संकटमा पु¥याउँछन्।
सरकारको भूमिका
लागूपदार्थ नियन्त्रण र दुव्र्यसन न्यूनीकरणमा सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले निम्न कार्यहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ–
विद्यालय र समुदायमा व्यापक जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
लागूपदार्थको अवैध कारोबार तथा ओसारपसार नियन्त्रणका लागि कडा कानुनी व्यवस्था लागू गर्ने।
प्रत्येक जिल्लामा सहज पहुँचयुक्त उपचार तथा पुनस्र्थापना केन्द्र स्थापना र विस्तार गर्ने।
युवाहरूका लागि रोजगारी, सीप विकास तथा सकारात्मक गतिविधिका अवसर सिर्जना गर्ने।
मानसिक स्वास्थ्य सेवा तथा परामर्शलाई समुदायस्तरसम्म विस्तार गर्ने।
स्थानीय तह, विद्यालय, प्रहरी, स्वास्थ्य संस्था र सामाजिक संघसंस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय गर्ने।
परिवारको भूमिका
परिवार नै व्यक्तिको पहिलो विद्यालय हो। परिवारको माया, निगरानी र मार्गदर्शनले धेरै हदसम्म दुव्र्यसन रोक्न मद्दत गर्दछ। परिवारले–
- बालबालिका र किशोरकिशोरीसँग खुला संवाद गर्ने,
उनीहरूको साथीभाइ र व्यवहारमा ध्यान दिने,
माया, विश्वास र भावनात्मक साथ प्रदान गर्ने,
व्यवहारमा परिवर्तन देखिएमा समयमै परामर्श र उपचारको व्यवस्था गर्ने,
दुव्र्यसनमा फसेका सदस्यलाई घृणा वा बहिष्कार नगरी सहयोग र साथ दिने ।
समाजको भूमिका
लागूपदार्थ नियन्त्रणमा समाजको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य छ । समाजले–
ड्ड जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्ने,
ड्ड युवाहरूलाई खेलकुद, कला, संस्कृति तथा सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी गराउने,
ड्ड दुव्र्यसनमा फसेकाहरूलाई अपमान होइन, सहयोग र प्रोत्साहन गर्ने,
ड्ड अवैध कारोबारको जानकारी सम्बन्धित निकायलाई दिने,
ड्ड विद्यालय, अभिभावक, स्वास्थ्य संस्था र स्थानीय सरकारबीच सहकार्य बढाउने ।
दुव्र्यसनमा फसेकाहरूलाई कसरी पुनस्र्थापित गर्ने ?
लागूपदार्थ दुव्र्यसनमा फसेका व्यक्तिहरूलाई अपराधी वा खराब व्यक्ति भनेर हेर्नु हुँदैन। उनीहरू उपचार, माया, साथ र अवसरको आवश्यकता भएका व्यक्तिहरू हुन्। पुनस्र्थापनाका लागि उनीहरूलाई सुरक्षित, सम्मानजनक र भेदभावरहित वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। आवश्यक परेमा चिकित्सकीय उपचार, मनोपरामर्श, डिटक्सिफिकेसन तथा पुनस्र्थापना केन्द्रमार्फत सेवा प्रदान गर्नुपर्छ।
उपचारपछि उनीहरूलाई परिवार र समाजमा पुनः घुलमिल गराउन सहयोग गर्नुपर्छ। सीपमूलक तालिम, रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर सिर्जना गरी आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्नुपर्छ। परिवारले निरन्तर माया, विश्वास र भावनात्मक साथ दिनुपर्छ भने समाजले उनीहरूलाई हेप्ने वा बहिष्कार गर्ने होइन, नयाँ जीवन सुरु गर्ने अवसर दिनुपर्छ। पुनस्र्थापना भनेको केवल लागूपदार्थ छोड्नु मात्र होइन, व्यक्तिलाई पुनः जिम्मेवार, आत्मनिर्भर र सम्मानित नागरिकका रूपमा समाजमा स्थापित गराउने प्रक्रिया हो।
लागूपदार्थ दुव्र्यसन कुनै एक व्यक्तिको समस्या मात्र होइन, यो सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रको साझा चुनौती हो। यसको प्रभाव स्वास्थ्य, शिक्षा, अर्थतन्त्र, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय विकासका हरेक क्षेत्रमा देखिन्छ। त्यसैले यसको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि सरकार, परिवार, विद्यालय, समाज, सञ्चारमाध्यम र स्वयं युवाहरू सबैले आफ्नो जिम्मेवारी इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गर्न आवश्यक छ।
लेखक :किरण ढकाल, चौतारी हस्पिटल प्रा. लि. / करणा चौतारी फाउण्डेशन मनोरोग अस्पताल तथा लागूऔषध, मधपान उपचार तथा पुर्नस्थापना केन्द्र तिलोत्तमा, रूपन्देहीका प्रशासकिय अधिकृत हुनुहुन्छ ।
