दशैं केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान वा पात्रोको पाना परिवर्तन हुँदा आउने तिथिमिति मात्र होइन; यो नेपाली मानसपटलको यस्तो गहिरो सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक आयाम हो, जहाँ मानव चेतनाका अनेकौँ रङ्गहरू एकैसाथ तरङ्गित हुन्छन्।
शरद ऋतुको निर्मल र उदात्त आकाशमुनि जब घटस्थापनाको शुभसाइतमा जमरा उम्रन थाल्छन्, लिपपोत गरिएका आँगनहरूले नयाँ आभा प्राप्त गर्छन् र घर फर्कने मानिसका आकुल पाइलाहरूसँगै प्रतीक्षारत आँखाहरू बाटाघाटामा बिछिन्छन्, तब निधारमा सजाइने रातो अक्षता र कानमा सिउरिने पहेँलो जमराले केवल बाहिरी सौन्दर्य मात्र बढाउँदैनन्।
ती प्रत्येक प्रतीकले हाम्रो सामूहिक अवचेतन मनमा रहेका अनगिन्ती स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र आत्मीय पुनर्मिलनको तृष्णालाई ब्युँझाउँछन्। दशैं त्यस्तो पर्व हो, जहाँ मानिस आफ्ना व्यथा, आकाङ्क्षा, परम्परागत दायित्व र बदलिँदो जीवनशैलीका द्वन्द्वहरूलाई आत्मसात् गर्दै पुनः जीवनसँग सम्झौता र आत्मीयताको सम्बन्ध गाँस्न आइपुग्छ।
दशैंको आगमनसँगै घरका काठका ढोकाहरू मात्र उघ्रँदैनन्; वर्षौँदेखि अहङ्कार, उदासीनता र विस्मृतिको धुलोले पुरिएका मनका झ्यालहरू पनि बिस्तारै खुल्न थाल्छन्। दूरीले टाढिएका सम्बन्धहरू आत्मीयताको न्यानो स्पर्श खोज्दै नजिकिन्छन्। दैनिक जीवनको कोलाहलमा मौनताले दबाइएका कोमल भावनाहरूले अभिव्यक्ति पाउँछन् र विगतका सुमधुर सम्झनाहरूले वर्तमानको सुख्खा धरातललाई रसिलो बनाउँछन्।
तर, यस उत्सवको परिधिभित्र सबैको मानसिक भूगोल एउटै हुँदैन। कसैका लागि दशैं घरको आँगनमा फर्किने उज्यालो बाटो बनिरहँदा कसैका लागि भने फर्किन नसकेको विवशता र मातृभूमिको सुस्केरा बनिदिन्छ। कसैका लागि यो हाँसो, आहा र उल्लासको पराकाष्ठा हो भने कसैका लागि दिवङ्गत प्रियजनको खाली आसन हेरेर गहभरि आँसु पार्ने अनि गहिरो मौनतामा डुब्ने स्मृति-दिवस।
विजया दशमीका अवसरमा हामी परम्परागत रूपमा सुख, शान्ति, समृद्धि, दीर्घायु र सफलताको शुभकामना आदानप्रदान गर्छौं। तर, मानसिक स्वास्थ्य र आधुनिक मनोविज्ञानको कौसीमा उभिएर हेर्दा के समृद्धि भनेको केवल आर्थिक सम्पन्नता र धनको चाङ मात्र हो? के सुख भनेको ओठको बाहिरी मुस्कानमा मात्र अटाउन सक्ने अभिव्यक्ति हो? अनि विजय भनेको अरूलाई हराएर हासिल गरिने दम्भपूर्ण सर्वोपरि अस्तित्व मात्र हो त? यी प्रश्नहरूमा एकैछिन अडिएर, अन्तरमुखी भएर सोच्ने हो भने दशैंको मर्म अझ गहिरो, सघन र मानवीय भएर प्रस्फुटित हुन्छ। बाहिरी दुनियाँको विशाल उपलब्धिभन्दा आफ्नो आन्तरिक मनको शान्ति कयौँ गुणा बहुमूल्य हुन्छ। अरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुभन्दा आफ्नैभित्र लुकेर बसेका क्रोध, अहङ्कार, घृणा, ईर्ष्या, चिन्ता र असहिष्णुताका महिषासुरहरूलाई पराजित गर्नु वास्तविक विजय हो।
जीवनको सत्य र शाश्वत विजय त त्यो क्षणमा प्रकट हुन्छ, जब मानिस मध्यरातमा एक्लै हुँदा पनि आफ्नै भावना, विचार र अस्तित्वसँग पूर्णतया शान्त, सन्तुष्ट र भयमुक्त भएर बस्न सक्छ।
आस्था, संस्कृति र बदलिँदो समाज
दुर्गा भवानीको उपासना, घटस्थापना, नवरात्र, फूलपाती, महाअष्टमी, महानवमी र विजया दशमी नेपाली सांस्कृतिक जीवनका अद्वितीय र जीवन्त अध्याय हुन्। देवी दुर्गाले महिषासुर र आसुरी शक्तिहरूमाथि विजय प्राप्त गरेको पौराणिक आख्यानलाई हामी केवल धर्मग्रन्थको कथाका रूपमा मात्र होइन, अन्यायमाथि न्याय, असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको सार्वभौम विजयका रूपमा ग्रहण गर्छौं।
आस्थावानहरूका लागि यसमा दैवी शक्ति र कृपाको अलौकिक अनुभूति छ भने सामाजिक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिले यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नैतिक तथा सांस्कृतिक विरासत हो। यसले मानिसलाई सधैँ अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ र दुष्प्रवृत्तिबाट सत्प्रवृत्तितर्फ अग्रसर हुने प्रेरणा दिइरहन्छ।
दशैंको वास्तविक सौन्दर्य यसको विविधता र सर्वव्यापी संरचनामा निहित छ। भूगोल, जाति, समुदाय र पारिवारिक पृष्ठभूमिका आधारमा मनाउने शैलीमा केही भिन्नताहरू भए तापनि रातो वा सेतो टीका, हरियो वा पहेँलो जमरा, अग्रजहरूको आत्मीय आशीर्वाद, भेटघाट र सामूहिक भोजनले सम्पूर्ण नेपालीलाई आत्मीयताको एउटै अदृश्य सूत्रमा बाँध्छ।
हजुरआमाको कम्पित तर मायालु हातले लगाइदिने टीका, आमाको भान्साबाट आउने परम्परागत व्यञ्जनको सुगन्ध, बुबाको गम्भीर तर निष्छल आशीर्वाद र बालबालिकाको निर्दोष उत्साहले दशैंलाई स्मृतिको यस्तो भावनात्मक घर बनाउँछ, जहाँ मानिस उमेरको जुनसुकै दोबाटोमा पुगे पनि आफ्नो मनको बाल्यकाल लिएर बारम्बार फर्किरहन चाहन्छ।
तर, संस्कृति भनेको विगतको इतिहासबाट जस्ताको तस्तै बोकेर ल्याइएको अपरिवर्तनीय परम्पराको मृत भारी मात्र होइन। संस्कृति त त्यो प्रवाहमान नदी हो, जसले समयको गतिसँगै परिष्कृत हुने र संवाद गर्न सक्ने क्षमता राख्छ। परम्पराका सुन्दर, मानवीय र आत्मीय पक्षहरूलाई जोगाउँदै विभेदकारी, अन्धविश्वासी र अमानवीय अभ्यासहरूमाथि पुनर्विचार गर्नु आजको सचेत समाजको दायित्व हो।
टीका लगाउने र आशीर्वाद दिने-लिने क्रममा जात, लिङ्ग, उमेर वा आर्थिक हैसियतका आधारमा कसैको मानवीय गरिमा र आत्मसम्मानमा आँच आउनु हुँदैन। धार्मिक आस्थाको सम्मान गरिरहँदा फरक विश्वास वा धर्मनिरपेक्ष विचार राख्ने व्यक्तिको स्वतन्त्रता र छनोटलाई पनि उत्तिकै आदरका साथ स्वीकार गरिनुपर्छ।
हाम्रो निधारमा लगाइने टीकाले सम्बन्धमा आत्मीयता थपोस्, विभेद र विभाजनको रेखा नकोरोस्। कानमा सिउरिने जमराले आँगन मात्र होइन, हाम्रो सोच, चेतना र व्यवहारमा पनि सहिष्णुता, करुणा र लचिलोपनको हरियाली ल्याओस्। देवी दुर्गाको आराधना गरिरहँदा हामीभित्रको संवेदनहीनता र कठोरता पग्लियोस् अनि हाम्रो आस्थाले हामीलाई अरूको आन्तरिक पीडा, छटपटी र मानसिक क्लेश बुझ्न सक्ने संवेदनशील मनुष्य बनाओस्।
उत्सवको उज्यालो र मनभित्रको अदृश्य अँध्यारो
चाडपर्वको आगमनसँगै घर, आँगन र समाज झिलिमिली उज्यालो र उल्लासले भरिन्छन्। तर, भौतिक रूपमा समाज जति नै उत्सवमय देखिए पनि सबै मानिसको आन्तरिक मनको अवस्था उस्तै र खुसी नै हुन्छ भन्ने छैन।
कसैका लागि दशैं परिवारसँग बिताउने अमूल्य र आनन्ददायी अवसर बनिरहँदा कसैका लागि भने त्यो घरबाट टाढा रहनुपर्ने बाध्यता, एक्लोपन र विगतका दुःखी घटनाहरूको पुनरावृत्ति बनिदिन्छ। कसैले आफ्ना सन्तानलाई अँगालोमा बाँधेर हर्षका आँसु बगाउँछ भने कसैले परदेशको चिसो कोठामा बसेर फोन वा भिडियो कलको सानो स्क्रिनमै आफ्नो मातृस्नेह वा वात्सल्य खोज्न बाध्य हुन्छ। कसैले परिवारसँग हाँसो र खुसी बाँडिरहँदा कसैले दिवङ्गत प्रियजनको खाली आसन र उनीहरूका पुराना पोसाक हेर्दै मूक वेदनामा बितेका दशैंहरू सम्झिरहेको हुन्छ।
मानिसको जटिल मन सामाजिक पात्रो र तिथि-मितिका आधारमा खुसी हुन बाध्य हुँदैन। दशैंको घटस्थापना भयो भन्दैमा कसैको भर्खरै छुटेको शोक समाप्त भइहाल्दैन, लामो समयदेखिको एक्लोपन हट्दैन र मनभित्र गुम्सिएको चिन्ता वा अवसाद स्वतः हराएर जाँदैन।
बाहिर सम्पूर्ण दुनियाँ उत्सव मनाइरहँदा भित्र गहिरो मानसिक पीडा, चिन्ता र रित्तोपन बोकेर बाँचिरहेका मानिसहरू पनि हाम्रै परिवार, छिमेक र समाजका अभिन्न अङ्ग हुन्। उनीहरूको आन्तरिक सङ्घर्षलाई नबुझी बाहिरी चमकधमकको चस्माले मात्र हेर्नु सामाजिक संवेदनहीनता हो।
कुनै उदास वा दुःखी देखिने व्यक्तिलाई “चाडबाडको बेलामा पनि किन यसरी अँध्यारो अनुहार लगाएको?” वा “चाडबाडमा त खुसी हुनुपर्छ” भनेर जबरजस्ती उपदेश दिँदा उसले आफ्नो वास्तविक भावनालाई झन् दबाउनुपर्ने वा आत्मग्लानि महसुस गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। बरु त्यसको सट्टा, “तिमीलाई भित्रभित्रै कस्तो भइरहेको छ?” वा “केही कुरा मनमा खेलिरहेको छ भने बाँड्न मन छ?” भनेर आत्मीय सोधपुछ गर्नु मानसिक स्वास्थ्यका दृष्टिले सच्चा सहानुभूति र आत्मिक साथको अभिव्यक्ति हो।
हामी अरूका सबै मानसिक वा व्यावहारिक समस्याको समाधान तुरुन्तै दिन नसकौँला, तर कसैको गुम्सिएको कथा र वेदनालाई बिनाकुनै पूर्वग्रह धैर्यपूर्वक सुनिदिन भने पक्कै सक्छौँ।
हामी सबैका घाउहरू तुरुन्तै निको पार्न नसकौँला, तर ती घाउहरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गरेर उनीहरूलाई “म छु” भन्ने भरोसा दिन सक्छौँ। कहिलेकाहीँ मानिसलाई समाधानभन्दा पहिले साथ, सल्लाहभन्दा पहिले सुन्ने कान र उत्सवको जबरजस्तीभन्दा पहिले आफूलाई बुझिएको अनुभूति चाहिएको हुन्छ।
मानसिक स्वास्थ्य भनेको कुनै मानसिक रोग वा अशान्ति नहुनु मात्र होइन; आफ्ना जटिल भावनाहरूलाई चिन्नु, जीवनका अनपेक्षित तनावहरूसँग जुध्ने क्षमता राख्नु, सम्बन्धहरूमा भावनात्मक आत्मीयता अनुभव गर्नु र गाह्रो पर्दा बिनाकुनै सङ्कोच सहयोग माग्न सक्नु हो।
त्यसैले, चाडबाडका बेला मानिसलाई उत्सवमा खुसीका साथ सहभागी हुने स्वतन्त्रता जत्तिकै, यदि मनले मानिरहेको छैन भने सहभागी नहुन पाउने वा एकान्त रोज्न पाउने अधिकार पनि हुनुपर्छ।
दशैंको शुभकामनाले खुसी हुन नसकिरहेका वा उदास मानिसहरूलाई ‘अशुभ’ वा ‘दोषी’ नबनाओस्; बरु उनीहरूको मौनता, आँसु र मानसिक स्थितिलाई पनि उत्तिकै आदर र सम्मान गर्न सकोस्।
आर्थिक दबाब, सामाजिक तुलना र खुसीको वास्तविक अर्थ
दशैंको सांस्कृतिक र भावनात्मक पक्ष जति नै सुन्दर भए पनि यसको आर्थिक यथार्थलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
नयाँ लुगाकपडाको खरिद, खाद्यान्न, दक्षिणा, आवतजावतको महँगो यातायात खर्च, उपहार र पारिवारिक जमघटको ठूलो खर्चले सीमित आय भएका वा आर्थिक विपन्नता झेलिरहेका परिवारहरूमाथि ठूलो मानसिक दबाब सिर्जना गर्छ।
अचाक्ली मूल्यवृद्धि, ऋणको बढ्दो भार र रोजगारीको अनिश्चितताबीच आउने चाडपर्वले धेरैका घरमा खुसीसँगै गहिरो आर्थिक चिन्ता र अनिद्रा पनि भित्र्याउँछ।
आजको सूचना प्रविधिको युगमा सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गरिने महँगा लुगा, आकर्षक भोजभतेर, तस्बिरका कृत्रिम मुस्कानहरू र भव्य सजावटले सर्वसाधारण मानिसलाई आफ्नो जीवन अरूको भन्दा हीन, कमजोर वा अपूर्ण भएको भ्रामक अनुभूति गराउन सक्छ।
अरूको सञ्जालमा सजाइएको उत्कृष्ट क्षणसँग आफ्नो सङ्घर्षपूर्ण दैनिक जीवनको तुलना गर्दा हामी एउटा ठूलो सत्य बिर्सन्छौँ—सञ्जालमा देखिने प्रत्येक चम्किलो उज्यालोको पछाडि पनि मानिसका अदृश्य अँध्यारा, तनाव र सङ्घर्षहरू लुकेका हुन सक्छन्।
परिवारको क्षणिक खुसी वा सामाजिक अहङ्कारका लागि आफ्नो वास्तविक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्नु, ऋण लिएर सामाजिक प्रतिष्ठा जोगाउने होडबाजीमा लाग्नु वा अरूको अपेक्षा पूरा गर्न मानसिक तनाव सहनु दशैंको मर्म कदापि होइन।
प्रेम र आत्मीयताको प्रमाण ऋणको आकार वा दक्षिणाको रकमले निर्धारण गर्दैन, न त परिवारको सम्मान महँगो उपहारमा मात्र निर्भर हुन्छ।
हाम्रा बालबालिकाले जीवनभर सम्झिरहने र उनीहरूको मानसिक विकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने कुरा सधैँ महँगो खेलौना वा लुगा हुँदैनन्; बरु अभिभावकले उनीहरूलाई दिएको गुणस्तरीय समय, सँगै बसेर खाएको मीठो-मसिनो खाना, सुझाइएका मर्मस्पर्शी कथाहरू र व्यक्त गरिएको असीम माया नै उनीहरूका लागि जीवनभरको भावनात्मक ऊर्जा बन्छन्।
दशैं मनाउने क्रममा कसैले पनि ऋणको बोझले थिचिएर मानसिक तनाव भोग्न नपरोस्।
कसैले अरूको क्षणिक सम्पन्नता देखेर आफ्नो अभावप्रति लज्जित वा हीन महसुस गर्न नपरोस्। उत्सवको वास्तविक सम्पन्नता प्रदर्शन र फजुलखर्चमा होइन, निष्छल रूपमा बाँड्न सकिने आत्मीयता र आन्तरिक सन्तोषमा हुन्छ।
दक्षिणा वा उपहार दिँदा बालबालिकालाई केवल पैसाको भौतिक मूल्य मात्र होइन, त्यसपछाडिको कडा श्रमको सम्मान, बचतको महत्त्व र समाजका अभावग्रस्त मानिसहरूप्रति संवेदनशील हुने संस्कार पनि सिकाउन सकियो भने त्यो नै साँचो सांस्कृतिक हस्तान्तरण हुनेछ।
पारिवारिक गतिशीलता, सम्बन्ध र भावनात्मक सुरक्षा
दशैं पारिवारिक पुनर्मिलन र आत्मीयताको पर्व हो, तर एउटै छानामुनि धेरै समयपछि मानिसहरू जम्मा हुँदैमा सबै सम्बन्धहरू स्वतः सहज, सुमधुर र तनावरहित हुन्छन् भन्ने छैन।
पुराना असमझदारी, सम्पत्ति वा व्यावहारिक विवाद, पुस्तागत विचारको मतभेद र व्यक्तिगत जीवनका निर्णयहरूमाथिको अवाञ्छित हस्तक्षेपले पारिवारिक भेटघाटलाई कतिपय अवस्थामा निकै तनावपूर्ण र वैमनस्य समेत बनाउन सक्छ।
भेटघाटका क्रममा सोधिने विवाह, सन्तान, रोजगारी, विदेश जाने योजना वा आर्थिक अवस्थासँग सम्बन्धित प्रश्नहरू सोध्नेलाई सामान्य जिज्ञासाजस्तै लागे पनि यदि तिनमा तुलना, व्यङ्ग्य वा आलोचना मिसिएको छ भने त्यसले व्यक्तिको आत्मसम्मान र मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो चोट पुर्याउन सक्छ।
परिवार भनेको आफूलाई सही वा सफल प्रमाणित गर्नुपर्ने कुनै अदालत होइन; यो त मानिस जस्तोसुकै अवस्थामा भए पनि, असफल वा सङ्घर्षरत नै किन नहोस्, ऊ जस्तो छ त्यस्तै रूपमा स्वीकार गरिनुपर्ने भावनात्मक रूपमा सुरक्षित आश्रयस्थल हो।
एकअर्कालाई आफ्नो इच्छाअनुसार बदल्ने हतारभन्दा व्यक्तिलाई बुझ्ने धैर्यता, दोषारोपणभन्दा खुला संवाद र पुराना सुकिसकेका घाउहरू कोट्याउनुभन्दा सम्बन्धलाई नयाँ ढङ्गले सुधार्ने तत्परता आजका परिवारहरूमा अति आवश्यक छ।
प्रियजनलाई कुनै सल्लाह वा उपदेश दिनुअघि उनीहरूको मनको कुरा ध्यानपूर्वक सुनौँ। विचारमा असहमति भए पनि उनीहरूको व्यक्तित्व र निर्णयको सम्मान गरौँ। यदि विगतमा हामीबाट कुनै गल्ती भएको छ भने अहङ्कार त्यागेर माफी मागौँ र दूरी बढेका सम्बन्धहरूमा सम्भव भएसम्म संवादको ढोका पुनः खोलौँ।
तर, पारिवारिक मेलमिलाप वा परम्पराका नाममा कुनै पनि किसिमको मानसिक, मौखिक वा शारीरिक हिंसा र दुर्व्यवहार सहनैपर्छ भन्ने बाध्यता हुनु हुँदैन।
आफूलाई मानसिक रूपमा सुरक्षित र स्वस्थ राख्नका लागि बनाइने स्पष्ट सीमाहरू पनि आत्मसम्मान र मानसिक आरोग्यकै रूप हुन्।
एउटा स्वस्थ र परिपक्व सम्बन्धमा प्रेमका साथसाथै सम्मान, सहमति, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सुरक्षाको ग्यारेन्टी हुनु अनिवार्य छ।
हाम्रा ज्येष्ठ नागरिक र वृद्धवृद्धालाई सम्मान गर्नु भनेको केवल विजया दशमीका दिन टीका थापेर आशीर्वाद लिनु मात्र होइन; उनीहरूका कुरा धैर्यताका साथ सुन्नु, उनीहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यको निरन्तर ख्याल गर्नु र उनीहरूमा आउने एक्लोपनको भावनालाई आत्मीयताले भर्नु हो।
त्यसै गरी, चाडबाडका बेला घरको सरसफाइ, तयारी र भान्साको सम्पूर्ण जिम्मेवारी तथा थकान परिवारका महिला वा कुनै एउटै सदस्यमा मात्र थोपर्नुको सट्टा कामको न्यायोचित विभाजन गरी सबैले जिम्मेवारी बाँड्नु पर्छ।
बालबालिकालाई अरूका सन्तानसँग तुलना नगरी उनीहरूका भावना, डर र खुसीलाई निर्धक्क व्यक्त गर्न पाउने वातावरण बनाऔँ। उनीहरूले हामीले दिएका उपदेशबाट भन्दा पनि हामीले एकापसमा गर्ने व्यवहार र शब्दहरूबाट जीवनका असल संस्कार र भावनात्मक परिपक्वता सिकिरहेका हुन्छन्।
परदेश, बसाइँसराइ र घर फर्किन नसकेकाहरूको दशैं
वैदेशिक रोजगारी, उच्च शिक्षा, आन्तरिक बसाइँसराइ र जीविकोपार्जनका सङ्घर्षहरू आजको नेपाली समाजका प्रमुख यथार्थ हुन्। लाखौँ नेपाली युवा तथा अभिभावकहरू आफ्नो र आफ्नो परिवारको उज्ज्वल भविष्यका खातिर देशभित्रका विभिन्न सहरहरूमा वा संसारका सुदूर कुनाहरूमा पसिना बगाइरहेका छन्।
उनीहरूले पठाएको रेमिट्यान्स वा गाढा श्रमले घरको चुलो बलिरहेछ, बालबालिकाले शिक्षा पाएका छन् र समाजको आर्थिक चक्र चलिरहेछ। तर, रेमिट्यान्सले घरमा भौतिक वस्तु र पैसा त पठाउन सक्छ, तर व्यक्ति स्वयंको भौतिक र भावनात्मक उपस्थिति सधैँ पठाउन सक्दैन।
परदेशको उखरमाउलो गर्मी वा चिसो एकान्तमा विजया दशमीका दिन पनि दैनिक कामको सिफ्टमा खटिनुपर्दा कुनै श्रमजीवीको मनमा आफ्नै गाउँको घुम्ती बाटो, आमाको न्यानो काख, बुबाको हातको टीका र बाल्यकालका साथीहरूसँग पिङ खेलेको आँगन आँखैअगाडि उभिन्छ। भिडियो कलमा थकित अनुहारमा मुस्कान ल्याउँदै “मलाई यहाँ एकदम राम्रो छ, चिन्ता नगर्नू” भन्ने मानिसभित्र घर र मातृभूमिको कति गहिरो न्यास्रो र आँसु लुकेको हुन्छ, त्यो क्यामेराको लेन्सले सधैँ कैद गर्न सक्दैन।
घर फर्किन नसक्नु वा चाडबाडमा उपस्थित हुन नपाउनु प्रेम वा दायित्वको अभाव होइन, यो त धेरैजसो अवस्थामा परिस्थितिको कठोर विवशता हो। सोचेजस्तो उपहार वा पैसा पठाउन नसक्नु सम्बन्धको कमजोरी होइन, त्यो आर्थिक सीमाको तीतो यथार्थ हुन सक्छ।
त्यसैले परदेश वा घरभन्दा टाढा रहेर श्रम गरिरहेका सम्पूर्ण नेपालीहरूलाई यो दशैंमा विशेष आत्मीयताका साथ सम्झौँ। उनीहरूको आर्थिक योगदानको प्रशंसा मात्र नगरेर उनीहरूले भोगिरहेको शारीरिक थकान, मानसिक एक्लोपन र भावनात्मक दूरीलाई पनि गम्भीरताका साथ बुझौँ। परिवारका तर्फबाट गरिने एउटा साँचो र आत्मीय फोन संवाद अनि “तिमी जहाँ भए पनि हाम्रो मुटुमा छौ” भन्ने भावनात्मक ढाडसले परदेशको सुनसान एकान्तमा पनि घरको सम्झना र न्यानो उज्यालो पुर्याउन सक्छ।
मनको आन्तरिक विजय नै साँचो विजया दशमी
विजया दशमीको मूल दर्शन र प्रतीक नै ‘विजय’ हो। तर, आजको जटिल आधुनिक युगमा विजयको परिभाषालाई पुनः परिभाषित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
विजय भनेको अरूभन्दा बढी धनी वा शक्तिशाली देखिनु, प्रतिस्पर्धीलाई जुनसुकै मूल्यमा पछाडि पार्नु वा आफ्ना विचार र निर्णयहरू अरूमाथि जबरजस्ती थोपर्नु मात्र होइन।
आफ्नो अनियन्त्रित क्रोध र आवेगलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु, गहिरो असफलता वा निराशापछि पनि पुनः उठ्ने हिम्मत जुटाउनु, मानसिक रूपमा गाह्रो पर्दा अरूसँग निसङ्कोच सहयोग माग्न सक्नु, सफलताको शिखरमा पुग्दा पनि विनम्र रहन सक्नु र अरूको प्रगतिमा ईर्ष्या नगरी निष्छल खुसी हुन सक्नु नै मनको साँचो विजय हो।
कहिलेकाहीँ हामी बाहिरी दुनियाँसँग जितेको, सफल र स्थापित भएको देखिन्छौँ, तर आफ्नै मनभित्र भने निरन्तर हारिरहेका, टूटिरहेका र रित्तिइरहेका हुन्छौँ।
अरू सबैलाई खुसी पार्ने र उनीहरूको अपेक्षा पूरा गर्ने निरर्थक दौडमा हामी धेरैजसो आफैँलाई हराइरहेका हुन्छौँ। बाहिरबाट चट्ट परेको र बलियो देखिन खोज्दा भित्र गुम्सिएको मानसिक थकान र अवसादलाई दबाइरहेका हुन्छौँ।
त्यसैले यस विजया दशमीमा, अरूले हामीलाई सफल र विजयी देखून् भन्ने बाहिरी चाहनाभन्दा पनि हामी आफैँ आफ्नै मन, भावना र सीमाहरूसँग इमानदार हुन सकौँ भन्ने कामना गर्नु आत्महेरचाहको पहिलो पाइला हो।
हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या वा भावनात्मक अशान्तिलाई अझै पनि लुकाउनुपर्ने कलङ्क वा कमजोरीका रूपमा हेर्ने सङ्कुचित दृष्टिकोण छ। तर, शारीरिक रोगजस्तै मानसिक अस्वस्थता पनि जोकसैलाई हुन सक्ने र सही परामर्श, सहयोग तथा उपचारबाट पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न सकिने सामान्य मानवीय अवस्था हो।
यदि लामो समयसम्म मनमा अत्यधिक उदासी छाइरहन्छ, निद्रा वा भोकमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ, दैनिक कामकाज र सम्बन्धहरू प्रभावित भएका छन् वा निराशा सहनैनसक्ने गरी बढेको छ भने तुरुन्तै योग्य मानसिक स्वास्थ्यकर्मी (मनोविद् वा मनोचिकित्सक) को सहयोग लिनु बुद्धिमानी र साहसिक कदम हो।
सहयोग माग्नु कमजोरी होइन; “मलाई गाह्रो भइरहेको छ, मलाई सहयोग चाहियो” भन्न सक्नु नै मनको सबैभन्दा ठूलो हिम्मत र विजय हो।
यस दशैंको पावन अवसरमा आफ्नै मनको अवस्थालाई चिन्न एकछिन शान्त भएर बसौँ। हामी वास्तवमा के कुराले थाकेका छौँ?
कुन सम्बन्ध वा वातावरणले हामीलाई मानसिक ऊर्जा दिएको छ र कुन व्यवहारले मन दुखाएको छ?
के हामी अरूको सामाजिक अपेक्षा पूरा गर्ने क्रममा आफ्ना मूलभूत मानसिक र शारीरिक आवश्यकताहरूलाई उपेक्षा त गरिरहेका छैनौँ?
यी प्रश्नहरूका उत्तर तत्काल नभेटिन सक्छन्, तर आफैँसँग बिनाकुनै मुखौटा इमानदार संवाद सुरु गर्नु नै आन्तरिक आरोग्य र शान्तितर्फको यात्रा हो।
आत्मीयता, करुणा र मानसिक आरोग्यको पर्व
दशैंको शुभकामना
केवल औपचारिक शब्द वा सामाजिक सञ्जालका सन्देशहरूमा मात्र सीमित नरहोस्;
यो हाम्रो दैनिक व्यवहार, सोच र जीवनशैलीमा रूपान्तरित होस्।
आर्थिक अभावमा रहेका परिवारहरूले अनावश्यक फजुलखर्च र सामाजिक तुलनाको गहिरो दबाबबाट मुक्ति पाऊन्।
घर र वृद्धाश्रमहरूमा एक्लोपन भोगिरहेका ज्येष्ठ नागरिकहरूले सम्मानपूर्ण साथ र न्यानो माया पाऊन्।
प्रियजन गुमाएर शोकमा रहेका मानिसहरूले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्ने सुरक्षित ठाउँ र सम्मान पाऊन्।
अनि, मानसिक स्वास्थ्यको सङ्घर्ष भोगिरहेका प्रत्येक व्यक्तिले समाजबाट उपहास वा उपेक्षा होइन, गहिरो बुझाइ, करुणा र आवश्यक चिकित्सा सहयोग पाऊन्।
हाम्रो धार्मिक आस्थाले हामीभित्र करुणा, दया र प्रेम बढाओस्; हाम्रो संस्कृतिले विविधताबीच सहअस्तित्व र परस्पर आदर सिकाओस् अनि समृद्धिको हाम्रो चाहनाले सामाजिक न्याय र मानवीय संवेदनालाई कहिल्यै नबिर्साओस्।
हाम्रो घरको खुसीको उज्यालो छिमेकीको अँध्यारो आँगनसम्म पुग्न सकोस्। यदि हाम्रो घरमा चुलो बलिरहेको छ र थालीमा अन्न छ भने अभावमा रहेका अन्य परिवारहरू पनि हाम्रो सम्झना र सहयोगको परिधिमा रहून्।
आफ्ना लागि मागिएको सुख र समृद्धि अरूको दुःख र अभावप्रति उदासीन हुने बहाना नबनोस्।
यस विजया दशमीले सम्पूर्ण नेपालीहरूको जीवनमा शारीरिक सुस्वास्थ्य, आन्तरिक शान्ति, सम्बन्धहरूको आत्मीयता र आशाको नयाँ उज्यालो फैलाउन सकोस्।
मनमा पीडा हुँदा निर्धक्क बोल्न सक्ने, अरूको पीडालाई धैर्यपूर्वक सुन्न सक्ने र आवश्यक पर्दा एकअर्काको हात समातेर अघि बढ्न सक्ने समवेदनशील समाजको निर्माण होस्।
जीवनको दौडमा थाकेका मानिसहरूले विश्राम पाऊन्, रोइरहेका आँखाहरूले सुरक्षित र न्यानो काँध पाऊन् अनि मौन रहेका मानिसहरूले आफ्ना भावनाहरूलाई बिनाडर व्यक्त गर्ने साहस पाऊन्।
हाम्रो निधारको रातो टीका आस्था र आत्मसम्मानको प्रतीक बनोस्, कानको पहेँलो जमरा आशा र मानसिक नवजीवनको प्रतीक बनोस् अनि घर-घरमा बलेका दीपहरूले सम्बन्धहरूमा छाएको अज्ञान र दूरीको अँध्यारोलाई चिरेर उज्यालो छरून्।
देवी दुर्गाको पूजा केवल मन्दिर र शक्तिपीठहरूमा मात्र होइन, समाजका कमजोर, उत्पीडित र दुःखी मानिसहरूप्रति गरिने हाम्रा करुणापूर्ण व्यवहारहरूमा प्रकट होस्।
विजयको जयघोष बाहिरको संसारमा मात्र होइन, हाम्रै मनभित्र रहेका घृणा, डर, हीनभाव र अहङ्कारमाथि पनि सुनियोस्।
सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइहरूमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, समृद्धि, भावनात्मक सन्तुलन, आन्तरिक शान्ति र मानसिक आरोग्यको हार्दिक शुभकामनाका साथ विजया दशमी तथा बडादशैंको मङ्गलमय शुभकामना!
विजय केवल पर्वको नाम मात्र नहोस्—यो हाम्रो सोचमा करुणाको, व्यवहारमा समानताको, सम्बन्धमा आत्मीयताको र मनमा सम्पूर्ण आरोग्य एवं शान्तिको वास्तविक विजय बनोस्।
शुभ विजया !
मनको गोठालो, बुटवल
